Przegląd afrykańskiej śpiączki

Trypanosomatoza afrykańska, czyli śpiączka, to zaniedbana choroba tropikalna wywoływana przez pasożyta i roznoszona przez muchy tse-tse w Afryce Subsaharyjskiej. Infekcje zaczynają się od łagodnych do umiarkowanych objawów, takich jak gorączka i bóle ciała, a następnie przechodzą do poważnych problemów neurologicznych, w tym zaburzeń snu (od których choroba pochodzi).KątKąt

Szybkość postępu choroby zależy od konkretnego podgatunku odpowiedzialnego za infekcję, chociaż ktoś może zostać zarażony przez miesiące, a nawet lata, zanim pojawią się pierwsze objawy. Bez leczenia choroba często kończy się śmiercią.KątKąt

Podczas gdy śpiączka afrykańska pozostaje poważnym problemem zdrowia publicznego w Afryce Subsaharyjskiej, poczyniono znaczne postępy w walce z infekcjami. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) wysiłki mające na celu kontrolowanie choroby spowodowały gwałtowny spadek liczby zachorowań o 73 procent od 2000 do 2012 roku, a w 2015 roku zgłoszono tylko około 2800 przypadków. Większość nowych przypadków (około 84 procent w 2015 roku) ) są zgłaszane w Demokratycznej Republice Konga.KątKąt

Objawy

Objawy trypanosomatozy afrykańskiej różnią się w zależności od stadium nieleczonej choroby. Pierwsza faza śpiączki na ogół obejmuje objawy fizyczne, takie jak gorączka i bóle ciała, podczas gdy druga faza charakteryzuje się zmianami stanu psychicznego i procesów neurologicznych.KątKąt

Pierwszy etap

Gdy ktoś zostaje zarażony trypanosomatozą afrykańską, pasożyt przez pewien czas krąży w krwiobiegu, wywołując objawy podobne do innych chorób zakaźnych.KątPodczas tej pierwszej fazy śpiączki, objawy na ogół obejmują:

• Duża rana w miejscu ukąszenia muchy tse-tseKątKąt
• Gorączka
• Bóle mięśni i stawów
• Bóle głowy
• Złe samopoczucieKątKąt
• Wysypka lub swędzenie skóry
• Powiększone węzły chłonneKątKąt
• Utrata masy ciała

Drugi etap

Choroba wchodzi w drugi etap, kiedy pasożyt przekracza barierę krew-mózg, infekując centralny układ nerwowy.KątNa tym etapie osoba doświadcza pogorszenia stanu psychicznego i, bez leczenia, ostatecznie śmierci.

Oznaki i objawy drugiego stadium trypanosomatozy afrykańskiej są często bardziej oczywiste niż pierwsze i mogą obejmować:KątKąt

• Zmiany osobowościKątKąt
• Senność w ciągu dnia
• Zaburzenia snu w nocyKątKąt
• Stopniowo więcej zamieszania
• Problemy z równowagą lub chodzeniem
• Częściowy paraliż
• Śpiączka
• Śmierć

Powoduje

Dwie podstawowe formy trypanosomatozy afrykańskiej to śpiączka wschodnioafrykańska, wywołana przez Trypanosoma brucei Rhodesiense, oraz śpiączka zachodnioafrykańska, wywołana przez Trypanosoma brucei Gambiense.KątKąt

Śpiączka z Afryki Wschodniej

Śpiączka wschodnioafrykańska jest wywoływana przez podgatunek T.b. Rhodesiense. Infekcje podgatunkami skutkują znacznie szybszym przejściem od etapu pierwszego do drugiego, niż obserwowane w przypadku śpiączki zachodnioafrykańskiej.KątPasożyt infekuje centralny układ nerwowy już po kilku tygodniach i może stać się śmiertelny w ciągu kilku miesięcy.

Śpiączka wschodnioafrykańska występuje w 13 krajach we wschodniej i południowej Afryce i stanowi mniej niż 3 procent wszystkich zgłoszonych przypadków trypanosomatozy afrykańskiej.KątKąt

Śpiączka z Afryki Zachodniej

T.b. Gambiense, czyli śpiączka z Afryki Zachodniej, to pasożyt poruszający się wolniej. Pasożyt może żyć w krwiobiegu przez rok lub dwa, zanim przejdzie do ośrodkowego układu nerwowego i wywoła drugi etap choroby.KątNieleczone infekcje na ogół stają się śmiertelne po około trzech latach, chociaż mogą trwać nawet sześć lub siedem lat.

Bardziej powszechna z tych dwóch podgatunków, śpiączka z Afryki Zachodniej, stanowi ponad 97 procent zgłoszonych przypadków i występuje w 24 krajach zachodniej i środkowej Afryki.KątKąt

Transmisja

Najczęstszym sposobem rozprzestrzeniania się afrykańskiego pasożyta trypanosomatozy jest mucha tse-tse, duża, gryząca mucha występująca w dużej części Afryki Subsaharyjskiej.KątKiedy mucha tse-tse ugryzie kogoś zarażonego, zostaje zarażona samym pasożytem. Mucha staje się wtedy częścią cyklu życiowego pasożyta, pomagając mu rosnąć i rozmnażać się. Po około trzech tygodniach nowo przekształcone pasożyty przedostają się do gruczołu ślinowego muchy.KątKąt

Kiedy mucha przyjmuje pokarm z krwi człowieka (lub niektórych zwierząt), pozostawia pasożyta, wywołując nową infekcję.

W rzadkich przypadkach ludzie mogą zarazić się w inny sposób, na przykład poprzez:

• Transmisja z matki na dziecko w czasie ciążyKątKąt
• Aktywność seksualna
• Nakłucia igłami skażonymi pasożytem (zwykle w wyniku wypadku w laboratorium)

Diagnoza

Jak najwcześniejsze zdiagnozowanie trypanosomatozy afrykańskiej jest kluczowe, ponieważ złapanie choroby w pierwszym stadium może ułatwić i bezpieczniej leczyć infekcję. Lekarze często polegają na testach laboratoryjnych, takich jak mikroskopia, w celu potwierdzenia diagnozy afrykańskiej trypanosomatozy, ale testy przesiewowe i badania fizykalne mogą być również pomocne w ustaleniu, kto powinien być testowany i jak.KątKąt

Testy przesiewowe

Niektóre testy mogą pomóc urzędnikom służby zdrowia zidentyfikować potencjalne przypadki śpiączki afrykańskiej z większej populacji. Na przykład test aglutynacji kart jest narzędziem używanym do wykrywania możliwego T.b. przypadki gambiense w populacjach, w których śpiączka z Afryki Zachodniej jest powszechna.KątKąt

Chociaż te badania przesiewowe mogą pomóc urzędnikom służby zdrowia w wykrywaniu podejrzeń infekcji we wczesnych stadiach, nie są one wystarczająco szczegółowe, aby potwierdzić diagnozę, a żadne takie narzędzia przesiewowe nie są dostępne do badania przesiewowego pod kątem szybciej postępującej śpiączki wschodnioafrykańskiej.KątPowszechne badania przesiewowe są również kosztowne, co może stanowić poważne wyzwanie dla odległych obszarów o ograniczonych zasobach.

Fizyczny egzamin

Lekarze polegają na testach laboratoryjnych, aby postawić ostateczną diagnozę, ale wiedza o tym, jakie oznaki i objawy doświadcza dana osoba (i jak szybko postępuje), może dać lekarzowi wskazówki, w jakim stadium choroby może być dana osoba i ewentualnie jaki podgatunek jest odpowiedzialny za infekcję. To z kolei może pomóc w prowadzeniu procedur diagnostycznych.

Oznacza to pytanie, czy dana osoba mieszka lub odwiedziła obszary, w których śpiączka jest powszechna, a także szukanie klinicznych objawów choroby i jej stadium.KątKąt

Mikroskopia

Obecny standard diagnozowania trypanosomatozy afrykańskiej polega na szukaniu pasożyta pod mikroskopem przy użyciu próbki płynu ustrojowego lub tkanki. Próbki są zazwyczaj pobierane z krwi, wrzodów (wrzodów powstających w miejscu ukąszenia muchy), węzłów chłonnych lub szpiku kostnego.

Miejsce pobrania próbki może zależeć od tego, jaki podgatunek jest podejrzany o spowodowanie infekcji. Na przykład T.b. Rhodesiense jest ogólnie łatwy do wykrycia we krwi, podczas gdy T.b. Gambiense jest łatwiej dostrzegalny w próbkach pobranych z węzła chłonnego.

Jednak po potwierdzeniu diagnozy zaleca się, aby lekarze wykonali również nakłucie lędźwiowe w celu wyszukania oznak pasożyta w płynie mózgowo-rdzeniowym. Pomoże to świadczeniodawcom w określeniu stadium choroby, a co za tym idzie, jakie leczenie jest potrzebne.

Leczenie

Śpiączkę można leczyć za pomocą leków, ale stosowane leczenie zależy od podgatunku pasożyta i stadium choroby. Procedury potrzebne do leczenia choroby w pierwszym stadium są prostsze i mniej toksyczne niż te stosowane w leczeniu bardziej zaawansowanych infekcji.

Zabiegi pierwszego etapu

Do leczenia trypanosomatozy afrykańskiej we wczesnym stadium stosuje się przede wszystkim dwa leki przeciwdrobnoustrojowe: pentamidynę i suraminę.KątKąt

• Pentamidyna: Pentamidyna jest podawana osobom z śpiączką zachodnioafrykańską w pierwszym stopniu i jest podawana we wstrzyknięciu lub dożylnie. Ten lek jest zwykle dobrze tolerowany, ale może powodować działania niepożądane, takie jak hipoglikemia i rozstrój żołądka.KątKąt

• Suramina: Suramina jest stosowana w leczeniu śpiączki wschodnioafrykańskiej i jest podawana dożylnie. Skutki uboczne są częste, choć na ogół łagodne i tymczasowe.KątKąt

• Fexinidazol: Ten nowy lek na śpiączkę z Afryki Zachodniej został zatwierdzony w 2019 roku. Jest skuteczny w leczeniu zarówno pierwszego, jak i wczesnego etapu choroby. Nie można go stosować w pierwszym trymestrze ciąży ani u dzieci poniżej 6 roku życia. Najczęstsze działania niepożądane to nudności, wymioty i ból głowy. Jest podawany jako tabletka raz dziennie przez 10 dni.

Zabiegi drugiego etapu

W przypadku infekcji, które już przekroczyły barierę krew-mózg, zalecane są trzy leki: eflornityna, melarsoprol i nifurtimox.KątKąt

• Eflornityna: Eflornityna leczy osoby z zachodnioafrykańską śpiączką drugiego stopnia.KątJest podawany dożylnie cztery razy dziennie przez dwa tygodnie z rzędu, co może być trudne do opanowania w wiejskich ośrodkach zdrowia. Z tego powodu czasami łączy się go z nifurtimoxem, dzięki czemu można go podawać w rzadszych dawkach.

• Melarsoprol: Melarsoprol jest jedynym dostępnym lekiem w leczeniu śpiączki wschodnioafrykańskiej w jej drugim stadium, ale może również leczyć śpiączkę zachodnioafrykańską.KątChociaż jest skuteczny, melarsoprol jest trudny w użyciu i raczej toksyczny. Jest podawany dożylnie, według skomplikowanego schematu dawkowania, a skutki uboczne mogą być intensywne. Szacuje się, że od 5 do 10 procent czasu może powodować problemy neurologiczne, a czasem śmierć.KątKąt

• Nifurtimox: Nifurtimox jest zwykle stosowany w leczeniu amerykańskiej trypanosomatozy (zwanej również chorobą Chagasa), ale czasami łączy się go z eflornityną w leczeniu śpiączki z Afryki Zachodniej.KątKąt

Zapobieganie

Nie ma szczepionki ani leku, który można by zażyć, aby zapobiec trypanosomatozie afrykańskiej.KątNajlepszym sposobem ochrony jest całkowite unikanie ukąszeń muchy tse-tse.

• Zapytaj miejscowych, czy wiedzą, w których obszarach występują większe koncentracje much tse-tse, a których miejsc należy unikać.

• W ciągu dnia omijaj krzaki lub gęstą roślinność, w których mogą odpoczywać muchy.

• Przykryj się długimi rękawami, długimi spodniami i czapkami wykonanymi ze średniej grubości tkanin w neutralnych kolorach. Muchy mogą przegryźć jaśniejsze materiały i przyciągają żywe i ciemne kolory, zwłaszcza niebieski.

• Sprawdź wnętrze pojazdów przed wejściem do nich. Tsetse lata jak poruszające się pojazdy, które wzbijają kurz.

• Użyj sprayu na owady zgodnie z zaleceniami. Wydaje się, że środki odstraszające owady nie zapewniają dużej ochrony przed muchami tse-tse, ale muchy nie są jedynymi owadami, które mogą przenosić choroby. Choroby przenoszone przez komary, takie jak gorączka denga lub malaria, są również poważnymi problemami zdrowotnymi dla osób mieszkających w regionach, w których może rozprzestrzeniać się trypanosomatoza afrykańska.KątKąt

Śpiączka afrykańska jest poważną i potencjalnie śmiertelną chorobą, ale można ją leczyć – zwłaszcza jeśli zostanie zdiagnozowana we wczesnych stadiach choroby. Jeśli niedawno podróżowałeś lub mieszkałeś na obszarach z trypanosomatozą afrykańską i wykazujesz objawy choroby, od razu porozmawiaj z lekarzem i poinformuj go o swojej historii podróży.