Przyczyny i czynniki ryzyka późnych dyskinez

Późna dyskineza to niepokojące zaburzenie ruchu, które może wystąpić jako efekt uboczny przyjmowania leków neuroleptycznych (określanych również jako leki przeciwpsychotyczne), a także niektórych innych leków.

Leki, które mogą powodować późną dyskinezę, są wskazane jako leczenie schizofrenii, innych rodzajów psychozy, depresji, choroby afektywnej dwubiegunowej, epilepsji i niektórych stanów żołądkowo-jelitowych.

Szacuje się, że około 25,3% osób stosujących leki przeciwpsychotyczne doświadcza późnych dyskinez jako efektu ubocznego.

Najczęstsze przyczyny

Leki, które mogą powodować późną dyskinezę, modyfikują aktywność neuroprzekaźników w mózgu, zwłaszcza dopaminy i serotoniny.

Neuroleptyki zmniejszają działanie dopaminy w mózgu, która, jak się uważa, odgrywa rolę w ich działaniu terapeutycznym, a także w rozwoju późnych dyskinez. Neuroleptyki i antydepresanty również zmieniają aktywność serotoniny, ale nie jest to ściśle związane z późną dyskinezą.

Leki przeciwpsychotyczne powodują opóźnione dyskinezy częściej niż inne rodzaje leków. Ogólnie rzecz biorąc, uważa się, że starsze leki przeciwpsychotyczne pierwszej generacji są bardziej podatne na wywoływanie późnych dyskinez niż nowsze leki przeciwpsychotyczne drugiej generacji, które są również nazywane atypowymi lekami przeciwpsychotycznymi.

Jednakże, chociaż efekt uboczny nie jest tak powszechny w przypadku leków przeciwpsychotycznych drugiej generacji, jak w przypadku leków przeciwpsychotycznych pierwszej generacji, istnieje również ryzyko późnej dyskinezy w przypadku leków przeciwpsychotycznych drugiej generacji.

Niektóre leki, które mogą powodować późną dyskinezę, obejmują:

• Leki przeciwpsychotyczne I generacji: Chlorpromazyna, flufenazyna, haloperidol, perfenazyna, prochlorperazyna, tiorydazyna, trifluoperazyna

• Leki przeciwpsychotyczne drugiej generacji: Risperdal (risperidon) i Invega (paliperydon)

• Leki przeciwdepresyjne: fluoksetyna, trazodon, doksepina, klomipramina i amitryptylina

• Leki przeciwpadaczkowe (LPP): Fenytoina, karbamazepina i lamotrygina

• Leki antycholinergiczne: Cogentin (benzatropina) i triheksyfenidyl (stosowane w leczeniu choroby Parkinsona; mogą pomóc w zmniejszeniu objawów późnej dyskinezy, ale w niektórych sytuacjach mogą również powodować lub nasilać objawy)

• Leki przeciwwymiotne (leki przeciw nudnościom): Reglan (metoklopramid) i Compazine (prochlorperazyna), stosowane w leczeniu nudności, problemów z motoryką żołądka i choroby refluksowej przełyku (GERD). Częstość występowania późnych dyskinez przy tych lekach jest stosunkowo niska. Na przykład szacuje się, że ten efekt uboczny dotyczy mniej niż 1% osób stosujących metoklopramid i jest zwykle związany z wyższymi dawkami i dłuższym czasem trwania leczenia.

Leki, które mogą powodować późną dyskinezę, są również stosowane poza wskazaniami w różnych stanach. Na przykład leki przeciwpsychotyczne są czasami stosowane w leczeniu zaburzeń nastroju, a leki przeciwpadaczkowe – zwane również lekami przeciwdrgawkowymi – są czasami stosowane w leczeniu przewlekłych stanów bólowych.

Metoklopramid i prochlorperazyna są czasami stosowane w leczeniu ostrych epizodów migreny, zwłaszcza gdy nudności są głównym objawem epizodu lub w czasie ciąży.

Patofizjologia

Późna dyskineza charakteryzuje się przerywanymi, nieprawidłowymi mimowolnymi ruchami obejmującymi twarz, usta, język lub kończyny. Uważa się, że te ruchy są związane z dysfunkcją aktywności dopaminy w jądrach podstawnych, regionie mózgu, który pośredniczy w ruchach dobrowolnych.

Ten efekt uboczny może być tymczasowy i może ulec poprawie po odstawieniu leku lub może być trwały i może trwać długo po odstawieniu leku. Leki, które powodują późną dyskinezę, mogą tymczasowo lub trwale zmienić aktywność neuroprzekaźników lub mogą uszkadzać struktury jąder podstawnych.

Zmiany, które zostały odnotowane w przypadku późnych dyskinez obejmują:

• Neuroleptyki mają na celu zmniejszenie ilości dopaminy lub działania dopaminy na jej receptory. Uważa się, że przewlekłe hamowanie działania dopaminy może powodować nadwrażliwość receptorów dopaminy na pobudzenie, co może przyczynić się do wystąpienia objawów późnej dyskinezy.
• Późne dyskinezy są związane ze zmianami aktywności kwasu gamma-aminomasłowego (GABA) i modyfikacją aktywności kanałów sodowych, które są częścią działania LPP.
• Zasugerowano, że wywołane lekiem uszkodzenie oksydacyjne mózgu może odgrywać rolę w rozwoju późnej dyskinezy.

Genetyka

Każdy, kto przyjmuje neuroleptyk, może rozwinąć późną dyskinezę. Jednak nie każdy, kto stosuje neuroleptyk, rozwinie tę chorobę, a niektóre populacje są bardziej podatne na skutki uboczne niż inne.

Większe prawdopodobieństwo późnej dyskinezy wiąże się z:

• Zaawansowany wiek
• Kobieta
• Biały lub pochodzenia afrykańskiego
• Upośledzenie intelektualne
• Uszkodzenie mózgu
• Zaburzenia nastroju

• Negatywne objawy schizofrenii (mogą obejmować osłabienie mowy, zmniejszenie emocji, zmniejszoną ekspresję emocjonalną, wycofanie społeczne)

Czynniki te mogą mieć składnik genetyczny i może występować większa tendencja do doświadczania późnej dyskinezy u osób, które mają członków rodziny, którzy również mają efekt uboczny. Ponadto niektóre geny zostały powiązane z wyższą predyspozycją do późnej dyskinezy.

Geny, które zostały powiązane z potencjalnie zwiększonym ryzykiem rozwoju późnej dyskinezy obejmują:

• Geny wpływające na działanie cytochromu P450, który bierze udział w metabolizmie leków przeciwpsychotycznych
• Geny wpływające na produkcję receptorów dopaminy D2 i D3
• Geny zaangażowane w funkcję receptorów serotoninowych 2A i 2C
• Geny, które kierują produkcją pęcherzykowego transportera monoamin 2 (VMAT 2), enzymu pośredniczącego w pakowaniu neuroprzekaźników
• Gen dysmutazy ponadtlenkowej manganu (MnSOD), enzymu antyoksydacyjnego
• Gen proteoglikanu siarczanu heparanu 2 (HSPG 2)

Zmiany w tych genach są związane z późną dyskinezą, ale badania nad genetyką i dziedzicznością choroby nie ujawniły jeszcze bardziej jednoznacznych powiązań.

Czynniki ryzyka klinicznego i stylu życia

Niektóre czynniki ryzyka mogą zwiększać prawdopodobieństwo rozwoju późnej dyskinezy.

Długotrwała choroba psychotyczna i/lub przyjmowanie przez dłuższy czas neuroleptyku to niezależne czynniki ryzyka. Ponadto przyjmowanie wielu neuroleptyków na raz lub wysoki poziom leków przeciwpsychotycznych we krwi może zwiększać ryzyko wystąpienia tego efektu ubocznego.

Występowanie innych skutków ubocznych związanych z ruchem spowodowanych przez lek przeciwpsychotyczny, zwłaszcza wkrótce po rozpoczęciu leczenia, jest również związane z późną dyskinezą.

Skutki uboczne często związane z późną dyskinezą obejmują parkinsonizm (objawy podobne do objawów choroby Parkinsona) i akatyzję (rodzaj trwałego fizycznego i psychicznego niepokoju i stresu).

Inne czynniki ryzyka to cukrzyca, palenie tytoniu oraz nadużywanie alkoholu i substancji.

Jeśli przyjmujesz neuroleptyk na stan psychiczny lub przyjmujesz inny lek związany z późną dyskinezą, na przykład na stan żołądkowo-jelitowy, lek może być bardzo skuteczny w kontrolowaniu twoich objawów. Możesz jednak wywołać skutki uboczne, w tym późną dyskinezę.

Ważne jest, aby nauczyć się rozpoznawać objawy późnej dyskinezy, aby móc porozmawiać o nich z lekarzem, gdy tylko zaczną się rozwijać. Należy jednak pamiętać, że większość ludzi może przyjmować leki przeciwpsychotyczne przez wiele lat, nigdy nie doświadczając późnej dyskinezy jako efektu ubocznego.