Co to jest zespół Zollingera-Ellisona?

Zespół Zollingera-Ellisona to rzadka choroba powodująca zgagę i ciężkie wrzody żołądka i jelita cienkiego. Nazwa ta pochodzi od nazwiska dwóch chirurgów: doktora Zollingera i doktora Ellisona, którzy odkryli tę chorobę w latach pięćdziesiątych XX wieku. Dwóch pacjentów miało ciężkie, nieuleczalne wrzody żołądka. Podczas operacji chirurdzy znaleźli źródło problemu: guz zwany gastrinoma.

Zespół Zollingera-Ellisona zwykle występuje u mężczyzn w wieku od 30 do 50 lat, ale może również wystąpić u kobiet. Zespół Zollingera-Ellisona może być dziedziczny (ale nie zawsze), a nowotwory, które go powodują, często mają charakter nowotworowy. W tym artykule omawiamy przyczyny, objawy, diagnozę i leczenie zespołu Zollingera-Ellisona.

Główne punkty:

• Zespół Zollingera-Ellisona (ZES) to rzadka choroba powodująca zgagę, wrzody, ból brzucha i przewlekłą biegunkę.
• Zespół ten jest spowodowany guzem, który powoduje nadprodukcję kwasu żołądkowego. Około 25% przypadków zespołu Zollingera-Ellisona jest związanych z chorobą dziedziczną zwaną mnogą neoplazją endokrynną typu 1 (MEN1).
• Leczenie zespołu Zollingera-Ellisona może obejmować operację, leki lub jedno i drugie.

Co powoduje zespół Zollingera-Ellisona?

Zespół Zollingera-Ellisona jest spowodowany guzem neuroendokrynnym (gastrinoma), który uwalnia gastrynę. Gastryna to normalny hormon, który pobudza komórki żołądka do uwalniania kwasu żołądkowego, który pomaga w trawieniu. Do prawidłowego trawienia pokarmu potrzebujemy gastryny i kwasu żołądkowego. Ale zbyt dużo kwasu może być szkodliwe dla żołądka. Kwas zaczyna trawić wyściółkę żołądka, powodując zgagę i wrzody.

Większość gastrinoma zlokalizowana jest w trzustce lub w pierwszej części jelita cienkiego, zwanej dwunastnicą. Około 5% do 15% gastrinoma pojawia się w innych lokalizacjach. Od 60% do 90% gastrinoma ma charakter nowotworowy i może rozprzestrzeniać się na inne narządy (przerzuty).

Czy Zespół Zollingera-Ellisona jest dziedziczny?

Czasami. Około 20% do 30% przypadków zespołu Zollingera-Ellisona jest związanych z zespołem mnogiej neoplazji wewnątrzwydzielniczej typu 1 (MEN1). MEN1 to choroba genetyczna związana z guzami. Te guzy pochodzą z gruczołów dokrewnych, które wytwarzają hormony. MEN1 jest spowodowane mutacją (zmianą) w genie MEN1. Mutacja może być odziedziczona po rodzicach biologicznych lub wystąpić przypadkowo.

Większość przypadków zespołu Zollingera-Ellisona (około 80%) rozwija się samoistnie. Przypadki te nie są związane z podstawową chorobą genetyczną.

Jakie są objawy zespołu Zollingera-Ellisona?

Objawy zespołu Zollingera-Ellisona wynikają z przyczyny problemu: zbyt dużej ilości kwasu żołądkowego.

Kiedy w żołądku jest za dużo kwasu, objawy obejmują:

• Zgaga (refluks żołądkowy lub GERD), która jest pieczeniem i gryzieniem od górnej części klatki piersiowej do gardła
• Nudności i wymioty
• Ból brzucha
• Krwawienie z żołądka lub jelit, które może być spowodowane ciężkimi wrzodami

Kiedy kwas żołądkowy przedostaje się do jelita cienkiego, objawy obejmują:

• Przewlekła biegunka: Kwas żołądkowy zatrzymuje aktywność enzymów w jelicie cienkim trawiących pokarm i uszkadza komórki wchłaniające składniki odżywcze. Kiedy pokarm nie jest prawidłowo trawiony lub wchłaniany, pojawia się biegunka.
• Utrata masy ciała: Jeśli pokarm nie jest prawidłowo trawiony lub wchłaniany, nie otrzymasz wszystkich potrzebnych składników odżywczych. Proces ten powoduje utratę wagi.

Jak diagnozuje się zespół Zollingera-Ellisona?

Najtrudniejszą częścią diagnozowania zespołu Zollingera-Ellisona jest jego podejrzenie. Średni czas do postawienia diagnozy zespołu Zollingera-Ellisona wynosi 5 lat. Ale dlaczego tak jest? Ponieważ zgaga (lub GERD) jest bardzo powszechna. Leczenie pierwszego wyboru obejmuje leki obniżające poziom kwasu, które są tanie i skuteczne dla większości osób. Leki te mogą pomóc w leczeniu objawów zespołu Zollingera-Ellisona, co dodatkowo opóźnia badanie. Ponadto zespół Zollingera-Ellisona jest rzadką przyczyną zgagi, więc nie jest od razu badany.

Kiedy ludzie mają ciągłe objawy GERD, mogą zostać poddani endoskopii górnego odcinka przewodu pokarmowego. Do żołądka wprowadza się małą kamerę, aby przyjrzeć się błonie śluzowej żołądka. Endoskopia górna może pomóc lekarzom zajrzeć do wnętrza żołądka i zdiagnozować wrzody.

Badanie na zespół Zollingera-Ellisona jest przydatne, jeśli:

• Liczne wrzody
• Wrzody poniżej pierwszej części jelita cienkiego (dwunastnicy)
• Wrzody, które nie ustępują po podaniu maksymalnej dawki leków obniżających wydzielanie kwasu
• Wrzody i przewlekła biegunka
• Znana diagnoza MEN1
• Wrzody i wywiad rodzinny MEN1

Testy na zespół Zollingera-Ellisona obejmują badania krwi i testy kwasu żołądkowego. Nawet jeśli podejrzewa się zespół Zollingera-Ellisona, badanie nie jest takie proste. Leki obniżające kwasowość mogą wpływać na wyniki badań, przez co zespół Zollingera-Ellisona jest trudny do wykrycia.

Jeśli badania wskazują na zespół Zollingera-Ellisona, kolejnym krokiem jest znalezienie guza. Gastrinomy są trudne do znalezienia, dlatego może być konieczne wykonanie kilku różnych badań. Testy służące zlokalizowaniu gastrinoma obejmują:

• Endoskopia górna
• Skany CT lub MRI
• Skanowanie oktreotydem polega na wstrzyknięciu do żyły radioaktywnej substancji, która przykleja się do gastrinoma, a następnie specjalne badanie pozwala określić, dokąd udał się oktreotyd.
• Chirurgia eksploracyjna (laparotomy), zabieg, podczas którego chirurg otwiera brzuch, aby fizycznie poszukać guza

Jakie badania są potrzebne, aby ustalić, czy Zollinger-Ellison jest dziedziczny?

Ponieważ 20–30% przypadków zespołu Zollingera-Ellisona jest dziedzicznych, badanie w kierunku MEN1 jest ważne dla wszystkich osób z zespołem Zollingera-Ellisona. A jeśli zespół Zollingera-Ellisona jest dziedziczny, możliwości leczenia ulegają zmianie.

Testowanie obejmuje badanie krwi wyszukujące mutacje w genie MEN1. Nawet jeśli nie masz historii rodzinnej MEN1, badanie jest nadal potrzebne. Dzieje się tak dlatego, że u 10% osób z MEN1 nie ma historii rodzinnej tej choroby. Mutacja genu nastąpiła sama.

Jak leczy się zespół Zollingera-Ellisona?

Leczenie zespołu Zollingera-Ellisona obejmuje leki obniżające wydzielanie kwasu, operację lub jedno i drugie. Możliwość leczenia zależy od tego, czy:

• ZES jest dziedziczny lub nie
• Guz pozostał w jednym miejscu lub dał przerzuty

Aktualne wytyczne zalecają operację u osób ze sporadycznym zespołem Zollingera-Ellisona (niedziedzicznym), który nie spowodował przerzutów. Operacja może zapewnić wyleczenie u 20% do 45% tych osób.

Jeśli zespół Zollingera-Ellisona jest dziedziczny lub w guzach występują przerzuty, operacja zazwyczaj nie jest zalecana. W tym przypadku jest mało prawdopodobne, aby operacja wyleczyła chorobę, dlatego ryzyko operacji często przewyższa korzyści. Zamiast tego leczenie obejmuje leki.

Przykłady obejmują:

• Inhibitory pompy protonowej (PPI) – takie jak pantoprazol (Protonix) lub lansoprazol (Prevacid) – które blokują wytwarzanie kwasu żołądkowego
• Antagoniści histaminy-2 (blokery H2), tacy jak famotydyna, którzy również blokują wytwarzanie kwasu żołądkowego, choć nie tak dobrze, jak IPP

Czy zespół Zollingera-Ellisona można wyleczyć?

Jeśli możliwa jest operacja, może ona wyleczyć zespół Zollingera-Ellisona u 20–45% osób. Nawet jeśli operacja nie wchodzi w grę, leki mogą pomóc przedłużyć i poprawić jakość życia osób z zespołem Zollingera-Ellisona. Niewielki odsetek przypadków zespołu Zollingera-Ellisona może mieć ciężki przebieg, dlatego ważne są częste wizyty kontrolne u lekarza.

Streszczenie

Zespół Zollingera-Ellisona to rzadka choroba powodująca zgagę i wrzody spowodowane nowotworami zwanymi gastrinoma. Zespół Zollingera-Ellisona może być trudny do zdiagnozowania, a opóźnienia w diagnozie są częste. Około 25% przypadków zespołu Zollingera-Ellisona jest dziedziczna i u każdej osoby cierpiącej na tę chorobę konieczne są badania genetyczne. Leczenie może obejmować operację, leki lub jedno i drugie. Jeśli masz objawy lub czynniki ryzyka zespołu Zollingera-Ellisona, jak omówiono powyżej, porozmawiaj z lekarzem o poddaniu się testom.

Dokumenty referencyjne

Cancer.net. (2019). Mnoga neoplazja endokrynologiczna typu 1.

DeMarco, C. (2020). 9 rzeczy, które warto wiedzieć o guzach neuroendokrynnych. Centrum Onkologii MD Andersona.

Gibril, F. i in. (2004). Mnoga neoplazja wewnątrzwydzielnicza typu 1 i zespół Zollingera-Ellisona: prospektywne badanie 107 przypadków i porównanie z 1009 przypadkami z literatury. Medicine (Baltimore).

Jensen, RT i in. (2012). Konsensusowe wytyczne ENETS dotyczące postępowania z pacjentami z nowotworami neuroendokrynnymi przewodu pokarmowego: Zespoły czynnościowych guzów endokrynnych trzustki. Neuroendocrinology.

Jensen, RT i in. (2020). Gastrinoma. Endotekst.

Mendelson, AH i in. (2017). Łapanie zebry: perły kliniczne i pułapki skutecznej diagnozy zespołu Zollingera-Ellisona. Choroby i nauki trawienne.

Narodowy Instytut Raka. (nd). Skan oktreotydu.

Narodowy Instytut Cukrzycy oraz Chorób Trawiennych i Nerek. (2021). Zespół Zollingera-Ellisona.

Norton, JA i in. (1999). Operacja wyleczenia zespołu Zollingera-Ellisona. New England Journal of Medicine.

Świętego Łukasza. (nd). Laparotomia zwiadowcza.