11 skutków ubocznych fentanylu i sposoby ich łagodzenia

Fentanyl to silny syntetyczny lek opioidowy, który lekarze stosują w leczeniu silnego bólu. Specjaliści medyczni zazwyczaj przepisują fentanyl, gdy inne leki przeciwbólowe nie zapewniają wystarczającej ulgi. Lekarze często stosują fentanyl w leczeniu silnego bólu nowotworowego, bólu po poważnych operacjach oraz bólu przewlekłego, wymagającego ciągłego leczenia opioidami.

Fentanyl jest niezwykle silny. Siła działania przeciwbólowego fentanylu jest około 50 do 100 razy większa niż morfiny. Ta wysoka siła działania pozwala lekarzom kontrolować silny ból przy użyciu bardzo małych dawek.

Lekarze podają fentanyl w kilku postaciach:

• Plastry transdermalne, które powoli uwalniają fentanyl przez skórę
• Pastylki lub tabletki podjęzykowe, które rozpuszczają się w ustach
• Aerozole do nosa
• Roztwory do wstrzykiwań stosowane w szpitalach
• Tabletki podjęzykowe umieszczane pod językiem.

Te różne formy pozwalają lekarzom radzić sobie zarówno z bólem ciągłym, jak i nagłym bólem przebijającym.

Typowe nazwy handlowe fentanylu to:

• Duragesic (plaster transdermalny)
• Actiq (pastylka do rozpuszczania w jamie ustnej)
• Abstral (tabletka podjęzykowa)
• Subsys (aerozol podjęzykowy)
• Fentora (tabletka do rozpuszczania w jamie ustnej)
• Instanyl (aerozol do nosa)
• Lazanda (aerozol do nosa).

Fentanyl jest skuteczny w leczeniu silnego bólu, ponieważ lek ten działa szybko i zapewnia silne działanie przeciwbólowe. Jednak fentanyl wiąże się również ze znacznym ryzykiem, w szczególności z depresją oddechową i uzależnieniem od leku.

Fentanyl działa poprzez wiązanie się z receptorami opioidowymi mu w mózgu i rdzeniu kręgowym, co zmniejsza przekazywanie i odczuwanie sygnałów bólowych. Fentanyl zwiększa również uwalnianie dopaminy, powodując silne złagodzenie bólu, a czasami euforię. Ponieważ fentanyl jest niezwykle silny, nawet niewielkie dawki mogą znacznie spowolnić oddychanie i wywołać depresję ośrodkowego układu nerwowego.

Skutki uboczne leków zawierających fentanyl

Bardzo poważne skutki uboczne:

• Depresja oddechowa
• Silna sedacja
• Śpiączka
• Uzależnienie od leku.

Częste skutki uboczne:

• Nudności
• Wymioty
• Zaparcia
• Senność
• Zawroty głowy
• Pocenie się
• Ból głowy.

Inne działania niepożądane:

• Niskie ciśnienie krwi
• Spowolnienie akcji serca
• Zaburzenia świadomości
• Suchość w ustach
• Swędzenie lub wysypka skórna
• Sztywność mięśni.

W poniższych sekcjach wyjaśniono, w jaki sposób fentanyl powoduje te działania niepożądane oraz jak można zmniejszyć ryzyko ich wystąpienia.

1. Depresja oddechowa

Depresja oddechowa oznacza powolny lub płytki oddech. Ciężka depresja oddechowa może powodować niski poziom tlenu i prowadzić do śmierci.

Ten efekt uboczny jest najniebezpieczniejszym powikłaniem związanym ze stosowaniem fentanylu.

Fentanyl aktywuje receptory opioidowe mu w ośrodku oddechowym pnia mózgu, szczególnie w rdzeniu przedłużonym. Ta aktywacja receptorów zmniejsza wrażliwość na dwutlenek węgla we krwi i osłabia stymulację mięśni oddechowych.

W rezultacie ośrodek oddechowy wysyła słabsze sygnały do przepony i mięśni klatki piersiowej. Oddech staje się wolniejszy i płytszy.

Dane kliniczne wskazują, że depresja oddechowa występuje u maksymalnie 2% osób stosujących dawki terapeutyczne, a znacznie częściej występuje w sytuacjach przedawkowania.

Ryzyko znacznie wzrasta u pacjentów w podeszłym wieku, pacjentów z chorobami płuc oraz u pacjentów stosujących leki uspokajające.

Ryzyko to można zmniejszyć poprzez:

• Stosowanie fentanylu dokładnie zgodnie z zaleceniami
• Unikanie alkoholu i leków uspokajających
• Rozpoczęcie od małych dawek i stopniowe ich zwiększanie
• Monitorowanie oddechu na początku stosowania leku lub przy zwiększaniu dawki.

Lekarze mogą również przepisać nalokson, który w nagłych przypadkach odwraca działanie opioidów.

2. Nudności i wymioty

Fentanyl stymuluje strefę wyzwalającą chemoreceptorów w pniu mózgu. Ten obszar mózgu wykrywa toksyny w krwiobiegu i aktywuje odruch wymiotny.

Fentanyl spowalnia również opróżnianie żołądka. Spowolnienie motoryki żołądka zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia nudności.

Badania wskazują, że nudności i wymioty występują u około 30% osób w ciągu pierwszych 3–5 dni.

Nudności można zmniejszyć poprzez:

• Przyjmowanie leków wraz z posiłkiem, jeśli lekarz na to pozwala
• Stosowanie leków przeciw nudnościom, takich jak ondansetron lub metoklopramid
• Rozpoczęcie leczenia od małej dawki.

3. Zaparcia

Zaparcia są jednym z najtrwalszych skutków ubocznych leków opioidowych.

Fentanyl aktywuje receptory opioidowe w przewodzie pokarmowym. Aktywacja tych receptorów zmniejsza skurcze mięśni jelit, zwiększa wchłanianie wody ze stolca i spowalnia jego przemieszczanie.

Zmiany te powodują, że stolec staje się suchy i twardy, a jego przemieszczanie się przez jelita jest spowolnione.

Zaparcia występują u około 50% osób stosujących leki opioidowe długoterminowo.

W przeciwieństwie do nudności, ten efekt uboczny zazwyczaj nie ustępuje z upływem czasu.

Ryzyko zaparć można zmniejszyć poprzez:

• Picie dużej ilości wody
• Zwiększenie spożycia błonnika pokarmowego
• Regularne ćwiczenia fizyczne.

Lekarze często przepisują leki zapobiegawcze, takie jak:

• Leki przeczyszczające
• Leki zmiękczające stolec
• Leki o obwodowym działaniu, będące antagonistami opioidów.

4. Senność i sedacja

Fentanyl hamuje aktywność ośrodkowego układu nerwowego poprzez wzmocnienie sygnałów hamujących w mózgu.

To zahamowanie ośrodkowego układu nerwowego zmniejsza aktywność w obszarach mózgu odpowiedzialnych za czujność.

Sedacja występuje u około 35% osób, w zależności od dawki i indywidualnej wrażliwości.

Aby zmniejszyć to działanie niepożądane, należy unikać spożywania alkoholu lub przyjmowania leków uspokajających. Należy również unikać prowadzenia pojazdów i odczekać kilka dni, aż organizm przyzwyczai się do leku.

W przypadku nasilenia się sedacji lekarz może zmniejszyć dawkę leku.

5. Zawroty głowy

Fentanyl może powodować niskie ciśnienie krwi, zwłaszcza podczas szybkiego wstawania.

Spadek ciśnienia krwi powoduje tymczasowe zmniejszenie przepływu krwi do mózgu, co wywołuje zawroty głowy.

Zawroty głowy występują u około 15% osób przyjmujących leki zawierające fentanyl.

Zawroty głowy można zmniejszyć poprzez:

• Powolne wstawanie
• Picie odpowiedniej ilości płynów
• Unikanie nagłych zmian pozycji.

6. Pocenie się

Podczas terapii opioidowej może wystąpić nadmierne pocenie się.

Fentanyl oddziałuje na autonomiczny układ nerwowy, który reguluje pracę gruczołów potowych.

Aktywacja receptorów opioidowych może zwiększyć aktywność układu współczulnego, stymulując w ten sposób wydzielanie gruczołów potowych.

Około 10% osób przyjmujących leki zawierające fentanyl doświadcza pocenia się.

Aby zmniejszyć dyskomfort, należy pić wystarczającą ilość wody, nosić przewiewną odzież i utrzymywać chłodne otoczenie.

7. Swędzenie

Fentanyl może wywoływać uwalnianie histaminy lub stymulować szlaki swędzenia w ośrodkowym układzie nerwowym.

Ta stymulacja powoduje uczucie swędzenia nawet bez zapalenia skóry.

Swędzenie występuje u około 7% pacjentów, szczególnie w przypadku opioidów podawanych w zastrzykach.

Lekarze mogą zalecić:

• Leki przeciwhistaminowe
• Dostosowanie dawki
• Zmianę leku opioidowego na inny.

Kto nie powinien stosować fentanylu?

Fentanyl nie jest odpowiedni dla niektórych osób, ponieważ lek ten może powodować powikłania zagrażające życiu.

Nie należy stosować fentanylu, jeśli:

• Cierpisz na ciężką chorobę układu oddechowego
• Doświadczasz ostrych ataków astmy
• Masz niedrożność jelit
• Wiesz, że masz nadwrażliwość na fentanyl
• Nie przyjmowali Państwo wcześniej opioidowych leków przeciwbólowych, więc Państwa organizm nie jest do nich przyzwyczajony (ma to znaczenie w przypadku wielu preparatów fentanylu).

Przezskórne plastry z fentanylem są zazwyczaj zatwierdzone wyłącznie dla pacjentów tolerujących opioidy.

Leki alternatywne

W zależności od przyczyny, dla której nie można zastosować fentanylu, lekarze mogą zalecić inne leki.

Pacjentom z ryzykiem zaburzeń oddechowych lekarze mogą przepisać morfinę lub oksykodon. Są to nadal leki opioidowe, ale lekarze mogą dostosowywać dawki w sposób bardziej stopniowy.

Pacjentom, którzy nie tolerują leków opioidowych, lekarze mogą zalecić nieopioidowe leki przeciwbólowe, takie jak:

• Paracetamol
• Niesteroidowe leki przeciwzapalne, takie jak ibuprofen lub naproksen.

Leki te zmniejszają stan zapalny i ból bez powodowania depresji oddechowej.

Osobom cierpiącym na ból neuropatyczny lekarze mogą przepisać:

• Gabapentynę
• Pregabalinę
• Duloksetynę.

Leki te działają raczej na ból nerwowy niż na receptory opioidowe.