13 skutków ubocznych stosowania etanerceptu (Enbrel) i sposoby radzenia sobie z nimi

Etanercept (Enbrel) jest biologicznym lekiem modyfikującym przebieg choroby (DMARD) oraz inhibitorem czynnika martwicy nowotworów (TNF). Lekarze stosują etanercept w leczeniu wielu chorób zapalnych, w tym reumatoidalnego zapalenia stawów, łuszczycowego zapalenia stawów, zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa, nie-radiograficznego osiowego zapalenia stawów kręgosłupa, łuszczycy plackowatej oraz niektórych postaci młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów.

Powszechną nazwą handlową leku zawierającego etanercept jest Enbrel, dostępnych jest również kilka leków biopodobnych, takich jak Benepali, Erelzi i Eticovo.

Etanercept skutecznie łagodzi stan zapalny, ból i objawy stawowe w schorzeniach takich jak reumatoidalne zapalenie stawów, łuszczycowe zapalenie stawów i zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa, choć stopień odpowiedzi na leczenie różni się w zależności od pacjenta. Lek ten może również spowalniać proces uszkodzeń stawów w reumatoidalnym zapaleniu stawów, ale wiąże się z poważnymi zagrożeniami – w tym z ciężkimi zakażeniami – dlatego powinien być stosowany pod nadzorem lekarza.

Etanercept działa poprzez blokowanie czynnika martwicy nowotworów (TNF) – białka (cytokiny) wytwarzanego przez komórki odpornościowe, które pomaga regulować reakcje zapalne i immunologiczne organizmu. Nadmierna produkcja TNF może powodować przewlekłe stany zapalne i uszkodzenia tkanek w chorobach takich jak reumatoidalne zapalenie stawów. Wiążąc się z TNF i zapobiegając jego aktywacji komórek, etanercept zmniejsza stan zapalny, obrzęk, ból oraz uszkodzenia tkanek związane z chorobami zapalnymi.

Jednak immunosupresja, dzięki której etanercept (Enbrel) jest skuteczny, może również powodować wiele działań niepożądanych. TNF przyczynia się do obrony organizmu przed niektórymi infekcjami i bierze udział w nadzorze immunologicznym. Blokowanie TNF może zatem zwiększać prawdopodobieństwo wystąpienia niektórych infekcji lub powodować reaktywację utajonych infekcji, zwłaszcza gruźlicy lub wirusowego zapalenia wątroby typu B.

Skutki uboczne leku etanercept (Enbrel)

Główne działania niepożądane etanerceptu (Enbrel) obejmują:

• Reakcje w miejscu wstrzyknięcia, w tym zaczerwienienie skóry, swędzenie, ból, obrzęk, zasinienie lub krwawienie
• Infekcje górnych dróg oddechowych i inne infekcje
• Poważne zakażenia, w tym zapalenie płuc, zapalenie tkanki podskórnej i posocznica
• Gruźlica i zakażenia oportunistyczne
• Ból głowy
• Wysypka i swędzenie
• Gorączka
• Reakcje alergiczne, w tym pokrzywka i obrzęk naczynioruchowy
• Tworzenie autoprzeciwciał i reakcje podobne do tocznia
• Nieprawidłowe wyniki morfologii krwi, w tym trombocytopenia, leukopenia, neutropenia i pancytopenia
• Zaburzenia neurologiczne o charakterze demielinizacyjnym
• Nasilenie lub pojawienie się nowej niewydolności serca
• Śródmiąższowa choroba płuc i zapalenie płuc
• Zaburzenia aktywności enzymów wątrobowych i autoimmunologiczne zapalenie wątroby
• Choroba zapalna jelit
• Nowotwory skóry i inne nowotwory złośliwe
• Ciężkie reakcje skórne (rzadko)
• Drgawki, zapalenie błony naczyniowej oka oraz inne rzadziej występujące reakcje neurologiczne lub zapalne.

Poniżej wyjaśniamy, na czym polegają działania niepożądane, oraz podpowiadamy, jak ich unikać lub je ograniczać.

1. Reakcje w miejscu wstrzyknięcia

Reakcje w miejscu wstrzyknięcia są najczęstszymi działaniami niepożądanymi etanerceptu. W okolicy miejsca wstrzyknięcia może wystąpić zaczerwienienie skóry, swędzenie, ból, obrzęk, zasinienie lub niewielkie krwawienie.

Reakcja ta wynika z podrażnienia skóry i tkanek podskórnych spowodowanego wstrzyknięciem, a przyczyną mogą być również miejscowe reakcje immunologiczne. Sam etanercept jest dużym białkiem wstrzykiwanym podskórnie, dlatego miejscowa reakcja tkanek może być bardziej zauważalna niż w przypadku wielu konwencjonalnych tabletek.

Problemy w miejscu wstrzyknięcia można ograniczyć, zmieniając miejsca wstrzyknięć zamiast wielokrotnego stosowania tego samego miejsca. Doprowadzenie leku do odpowiedniej temperatury zgodnie z instrukcją produktu może również sprawić, że wstrzyknięcie będzie bardziej komfortowe. Należy stosować zalecaną technikę wstrzyknięcia i unikać wstrzykiwania leku w skórę, na której występują już siniaki, blizny, zaczerwienienia lub podrażnienia.

2. Zakażenia

Wiele osób leczonych preparatem Enbrel zapada na infekcje, ponieważ etanercept blokuje TNF – cytokinę, która przyczynia się do obrony immunologicznej przed mikroorganizmami. TNF bierze udział w powstawaniu i utrzymywaniu reakcji zapalnych, które pomagają organizmowi opanować niektóre infekcje.

Większość przypadków infekcji nie ma ciężkiego przebiegu. Mogą jednak wystąpić poważne infekcje. Do poważnych infekcji zaliczają się zapalenie płuc, zapalenie tkanki podskórnej, posocznica, infekcje dróg moczowych, zapalenie kości i szpiku oraz inne infekcje bakteryjne, wirusowe, grzybicze i oportunistyczne.

Ryzyko infekcji można zmniejszyć, informując lekarza o nawracających infekcjach przed rozpoczęciem przyjmowania leku. W przypadku wystąpienia gorączki, uporczywego kaszlu, duszności, bolesnego oddawania moczu, nietypowych zmian skórnych lub innych objawów zakażenia w trakcie leczenia należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza. Lekarz powinien ocenić ryzyko zakażenia przed rozpoczęciem stosowania etanerceptu i przerwać stosowanie leku w przypadku wystąpienia poważnego zakażenia.

Należy również unikać niepotrzebnego kontaktu z osobami cierpiącymi na poważne infekcje zakaźne oraz dbać o zalecane szczepienia. Podczas leczenia etanerceptem nie należy podawać szczepionek zawierających żywe organizmy, ponieważ immunosupresja może zwiększać ryzyko związane z organizmami zawartymi w takich szczepionkach.

3. Gruźlica i zakażenia oportunistyczne

Szczególną uwagę należy zwrócić na gruźlicę, ponieważ TNF odgrywa ważną rolę w hamowaniu rozwoju Mycobacterium tuberculosis. Blokowanie TNF może spowodować, że utajona gruźlica przejdzie w stan aktywny.

Osoby przyjmujące lek Enbrel (etanercept) mogą również zapadać na zakażenia oportunistyczne, w tym inwazyjne zakażenia grzybicze, zakażenia atypowymi prątkami, listeriozę, legionellozę oraz niektóre zakażenia wirusowe.

Przed rozpoczęciem leczenia lekarz powinien ocenić, czy u pacjenta występuje gruźlica aktywna, czy utajona. W przypadku gruźlicy utajonej przed zastosowaniem etanerceptu zazwyczaj rozpoczyna się profilaktyczne leczenie przeciwgruźlicze. Decyzja o rozpoczęciu stosowania etanerceptu opiera się na indywidualnej ocenie stosunku korzyści do ryzyka. Gruźlica aktywna stanowi przeciwwskazanie do rozpoczęcia stosowania etanerceptu.

Należy poinformować lekarza, jeśli pacjent mieszkał lub podróżował do obszarów, gdzie gruźlica lub niektóre zakażenia grzybicze występują często, lub jeśli miał wcześniej kontakt z gruźlicą. Utrzymujący się kaszel, niewyjaśniona utrata masy ciała, nocne poty lub przedłużająca się gorączka podczas leczenia wymagają natychmiastowej oceny lekarskiej.

4. Reaktywacja wirusowego zapalenia wątroby typu B

Etanercept może czasami powodować reaktywację wirusowego zapalenia wątroby typu B u osób, które były wcześniej zakażone. Blokada TNF może osłabić kontrolę immunologiczną nad wirusem zapalenia wątroby typu B, umożliwiając nasilenie replikacji wirusa.

Przed rozpoczęciem leczenia etanerceptem należy wykonać badania w kierunku wirusowego zapalenia wątroby typu B. Jeśli istnieją dowody na przebyte lub obecne zakażenie wirusem zapalenia wątroby typu B, lekarz może poprosić specjalistę ds. wirusowego zapalenia wątroby typu B o monitorowanie i leczenie tej choroby. Pacjenci, u których podczas leczenia etanerceptem rozwinie się aktywne wirusowe zapalenie wątroby typu B, powinni przerwać stosowanie etanerceptu i poddać się odpowiedniemu leczeniu przeciwwirusowemu.

5. Ból głowy, gorączka, wysypka i swędzenie

U około 2–3% osób przyjmujących lek etanercept (Enbrel) występują bóle głowy, gorączka, wysypka i swędzenie. Reakcje te mają zazwyczaj łagodny przebieg.

6. Reakcje alergiczne

Etanercept może powodować reakcje alergiczne, od stosunkowo łagodnej pokrzywki po ciężką nadwrażliwość lub anafilaksję. Poważne reakcje alergiczne lub anafilaktyczne występują rzadko.

Objawy reakcji alergicznych mogą obejmować pokrzywkę, obrzęk, obrzęk twarzy lub gardła, trudności w oddychaniu, świszczący oddech lub zawroty głowy.

Należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza, jeśli wystąpią trudności w oddychaniu, obrzęk gardła lub języka, rozległa pokrzywka, silne zawroty głowy lub inne objawy anafilaksji.

Należy również poinformować lekarza o nadwrażliwości na lateks, ponieważ niektóre składniki wstrzykiwacza z gotową dawką leku Enbrel zawierają naturalny lateks, który u osób podatnych może wywołać reakcję nadwrażliwości.

7. Nieprawidłowości w morfologii krwi

W rzadkich przypadkach etanercept (Enbrel) może wpływać na produkcję komórek krwi. Zgłaszane nieprawidłowości obejmują trombocytopenię, niedokrwistość, leukopenię, neutropenię i pancytopenię.

Przyczyną może być immunologiczne niszczenie komórek krwi lub wpływ na regulację układu odpornościowego i szpiku kostnego.

W przypadku utrzymującej się gorączki, bólu gardła, nietypowych siniaków, krwawień, znacznej bladości lub nawracających infekcji należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem. Pełna morfologia krwi może pomóc w wykryciu poważnych nieprawidłowości.

8. Neurologiczne zaburzenia demielinizacyjne

Do rzadkich reakcji neurologicznych należą zaburzenia demielinizacyjne ośrodkowego układu nerwowego przypominające stwardnienie rozsiane, zapalenie nerwu wzrokowego oraz poprzeczne zapalenie rdzenia kręgowego. Odnotowano również przypadki obwodowych zaburzeń demielinizacyjnych, w tym zespołu Guillain-Barrégo i przewlekłej zapalnej polineuropatii demielinizacyjnej.

TNF wywiera złożony wpływ na układ nerwowy i regulację immunologiczną, dlatego blokowanie TNF może wpływać na przebieg chorób demielinizacyjnych u osób podatnych.

Należy poinformować lekarza, jeśli pacjent cierpi na stwardnienie rozsiane, zapalenie nerwu wzrokowego, inne zaburzenie demielinizacyjne lub ma wywiad sugerujący taką chorobę. Objawy neurologiczne, takie jak osłabienie, drętwienie, zaburzenia widzenia, problemy z równowagą lub niewyjaśnione deficyty neurologiczne, wymagają natychmiastowej oceny.

9. Niewydolność serca

Etanercept (Enbrel) może pogłębiać objawy zastoinowej niewydolności serca. W rzadkich przypadkach lek ten może powodować nowo rozpoznaną niewydolność serca.

TNF ma złożony wpływ na czynność serca, a blokowanie TNF niekoniecznie poprawia przebieg ustalonej niewydolności serca. Dowody kliniczne budzą natomiast obawy, że hamowanie TNF może pogorszyć przebieg niektórych postaci zaawansowanej niewydolności serca.

W związku z tym etanercept stosuje się ostrożnie u osób z niewydolnością serca i nie traktuje się go jako rutynowej opcji terapeutycznej dla osób z poważnymi chorobami serca. Przed rozpoczęciem leczenia należy poinformować lekarza o wszelkich przypadkach niewydolności serca w wywiadzie.

10. Problemy z wątrobą i reakcje autoimmunologiczne

Etanercept może powodować podwyższony poziom enzymów wątrobowych, a w rzadkich przypadkach – autoimmunologiczne zapalenie wątroby. Lek ten może również powodować tworzenie się autoprzeciwciał, zapalenie naczyń, zespół podobny do tocznia oraz toczeń skórny.

Powstawanie autoprzeciwciał jest uznanym skutkiem hamowania TNF, chociaż u większości osób stosujących lek, u których pojawiają się autoprzeciwciała, niekoniecznie rozwija się choroba autoimmunologiczna. Jednak u niewielkiej części osób stosujących lek zmiany immunologiczne mogą powodować objawy kliniczne, takie jak objawy podobne do tocznia.

11. Powikłania płucne

W związku ze stosowaniem etanerceptu (Enbrel) zgłaszano przypadki śródmiąższowej choroby płuc, zapalenia płuc oraz zwłóknienia płuc.

Naukowcy nie znają jeszcze w pełni mechanizmu tego działania niepożądanego. Modulacja odporności może wpływać na procesy zapalne w tkance płucnej, natomiast niektóre objawy płucne mogą również wynikać z infekcji, których występowanie staje się bardziej prawdopodobne podczas hamowania TNF. Dlatego ważne jest odróżnienie chorób płuc związanych ze stosowaniem leku od infekcji.

12. Nowotwory złośliwe i rak skóry

Ponieważ TNF bierze udział w nadzorze immunologicznym, hamowanie TNF budzi obawy dotyczące nowotworów złośliwych. Podczas leczenia etanerceptem odnotowano przypadki chłoniaków, białaczek, czerniaka oraz nowotworów skóry innych niż czerniak.

13. Inne rzadkie lub bardzo rzadkie reakcje

U pacjentów przyjmujących lek etanercept (Enbrel) zgłaszano przypadki chorób zapalnych jelit, zapalenia błony naczyniowej oka, zapalenia twardówki, kłębuszkowego zapalenia nerek, drgawek, ciężkich reakcji skórnych oraz innych powikłań o podłożu immunologicznym. Przypadki te występują jednak rzadko lub bardzo rzadko.

Szczególnie istotne są ciężkie reakcje skórne, takie jak zespół Stevensa-Johnsona i toksyczna nekroliza naskórka, mimo że występują one bardzo rzadko. Szybko rozprzestrzeniająca się wysypka, pęcherze, złuszczanie się skóry, bolesność skóry lub zajęcie jamy ustnej, oczu lub narządów płciowych wymagają natychmiastowej oceny lekarskiej.

Powyższe informacje dotyczą działań niepożądanych etanerceptu (Enbrel). Najczęstszymi działaniami niepożądanymi są reakcje w miejscu wstrzyknięcia oraz infekcje. Poważniejsze powikłania, w tym ciężkie infekcje, gruźlica, reaktywacja wirusowego zapalenia wątroby typu B, zaburzenia krwi, choroby demielinizacyjne oraz nasilenie niewydolności serca, występują znacznie rzadziej, ale wymagają szczególnej uwagi. Inne reakcje występują bardzo rzadko.