6 skutków ubocznych kolchicyny i leków alternatywnych

Kolchicyna jest starym, ale nadal szeroko stosowanym lekiem przeciwzapalnym. Lekarze często przepisują kolchicynę w leczeniu napadów dny moczanowej, w długotrwałej profilaktyce napadów dny moczanowej oraz w leczeniu rodzinnej gorączki śródziemnomorskiej. Kardiolodzy i interniści stosują również kolchicynę w leczeniu i profilaktyce zapalenia osierdzia.

Lek kolchicyna jest również sprzedawany pod nazwami handlowymi Colchimax, Colchicine Opocalcium, Colcrys, Mitigare, Gloperba lub LodoCo.

Mechanizm działania leku kolchicyna

Kolchicyna wiąże się z białkiem tubuliną i zapobiega tworzeniu się mikrotubul w komórkach zapalnych. Poprzez zakłócanie działania mikrotubul kolchicyna ogranicza ruch neutrofili, zmniejsza stan zapalny wywołany przez neutrofile oraz zakłóca aktywację inflamasomu (zwłaszcza inflamasomu NLRP3) i produkcję interleukiny-1 beta. Działania te zmniejszają kaskadę zapalną, która powoduje ból stawów w dnie moczanowej i zapalenie osierdzia w zapaleniu osierdzia.

Skutki uboczne stosowania leku kolchicyna

Główne skutki uboczne stosowania kolchicyny to:

• Objawy żołądkowo-jelitowe: biegunka, nudności, wymioty, bóle brzucha, skurcze brzucha
• Toksyczność nerwowo-mięśniowa: bóle mięśni, osłabienie mięśni, miopatia, rabdomioliza
• Toksyczność hematologiczna: supresja szpiku kostnego, neutropenia, pancytopenia, anemia aplastyczna (rzadko)
• Działanie na wątrobę: podwyższony poziom enzymów wątrobowych i, rzadko, uszkodzenie wątroby
• Skutki dla skóry: wysypka skórna, wypadanie włosów i reakcje nadwrażliwości
• Przedawkowanie i zatrucie: niewydolność wielonarządowa, ciężka biegunka z odwodnieniem, wstrząs i śmierć w przypadku skrajnego przedawkowania.

Następnie wyjaśnimy skutki uboczne i podamy wskazówki, jak ich uniknąć lub je ograniczyć.

1. Działania niepożądane ze strony przewodu pokarmowego (biegunka, nudności, wymioty, bóle brzucha)

Kolchicyna hamuje szybko dzielące się komórki błony śluzowej jelit i zmienia motorykę jelit poprzez oddziaływanie na mikrotubule. Skutkiem tego jest podrażnienie jelit, które zazwyczaj pojawia się szybko po rozpoczęciu przyjmowania leku.

Objawy żołądkowo-jelitowe są najczęstszymi działaniami niepożądanymi. W badaniach klinicznych odnotowano biegunkę u około 21% osób przyjmujących duże dawki.

Jak uniknąć lub zmniejszyć to działanie niepożądane:

• Stosuj zalecaną niską dawkę przepisaną przez lekarza. Niskie dawki dają podobne korzyści, ale powodują mniej objawów żołądkowo-jelitowych w porównaniu ze starszymi schematami wysokich dawek.
• Jeśli lekarz wyrazi zgodę, przyjmuj lek podczas posiłków, ponieważ jedzenie czasami zmniejsza nudności.
• W przypadku wystąpienia łagodnej biegunki należy zgłosić to lekarzowi, który może zmniejszyć dawkę lub przerwać stosowanie leku; ciężka lub uporczywa biegunka powinna skłonić do natychmiastowej oceny, ponieważ może wskazywać na toksyczne dawkowanie i prowadzić do odwodnienia.
• Należy unikać przyjmowania dodatkowych dawek lub powtarzania dawki stosowanej w leczeniu ostrego ataku w krótkim okresie, chyba że lekarz wyraźnie zaleci inaczej.

2. Toksyczność nerwowo-mięśniowa (ból mięśni, osłabienie mięśni, miopatia, rabdomioliza)

Kolchicyna oddziałuje na mikrotubule wewnątrz komórek mięśniowych i nerwów obwodowych. W przypadku długotrwałego narażenia lub interakcji z innymi lekami, które podnoszą poziom kolchicyny, lek może uszkodzić włókna mięśniowe i upośledzić funkcje nerwowo-mięśniowe.

Miopatia i rabdomioliza występują rzadko przy standardowym dawkowaniu, ale ryzyko wzrasta w przypadku zaburzeń czynności nerek lub przyjmowania innych leków, które wchodzą w interakcje — zwłaszcza silnych leków hamujących cytochrom P450 3A4 lub glikoproteinę P oraz niektórych leków z grupy statyn.

Jak uniknąć lub zmniejszyć to działanie niepożądane:

• Należy poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach, w szczególności o lekach z grupy statyn (np. atorwastatyna, simwastatyna), cyklosporynie, antybiotykach makrolidowych (np. klarytromycyna) i lekach przeciwgrzybiczych z grupy azoli. Wiele kombinacji leków podnosi poziom kolchicyny we krwi i ryzyko uszkodzenia mięśni.
• Jeśli pacjent ma zaburzenia czynności nerek, lekarz powinien zmniejszyć dawkę lub wybrać inny lek, ponieważ zmniejszone wydalanie leku zwiększa ryzyko toksyczności nerwowo-mięśniowej.
• Należy zgłaszać wszelkie nowe bóle mięśni lub nietypowe osłabienie mięśni i poprosić o wykonanie badania krwi na poziom kinazy kreatynowej, jeśli pojawią się objawy. Przerwanie przyjmowania kolchicyny i leku, z którym wchodzi ona w interakcję, zazwyczaj prowadzi do wyzdrowienia.

3. Toksyczność hematologiczna (neutropenia, pancytopenia, niedokrwistość aplastyczna)

Kolchicyna hamuje podział komórek w szybko dzielących się komórkach progenitorowych szpiku kostnego poprzez zaburzenie mikrotubul. Wysokie narażenie na lek może powodować supresję szpiku kostnego i poważny spadek liczby białych krwinek, płytek krwi i czerwonych krwinek.

Ten efekt uboczny występuje rzadko, ale odnotowano poważne przypadki.

Jak uniknąć lub zmniejszyć to ryzyko:

• W miarę możliwości należy unikać łączenia kolchicyny z innymi lekami hamującymi szpik kostny.
• Jeśli pacjent przyjmuje kolchicynę przez długi czas i odczuwa niezwykłe zmęczenie, łatwo pojawiają się siniaki lub powracają infekcje, należy zbadać morfologię krwi. Lekarz może przerwać podawanie kolchicyny i zastosować środki wspomagające, takie jak czynnik stymulujący tworzenie kolonii granulocytów w ciężkich przypadkach.
• Należy zachować ostrożność i zmniejszyć dawkę, jeśli pacjent ma zaburzenia czynności nerek lub wątroby.

4. Działanie na wątrobę

W dużych dawkach lub w przypadku przedawkowania kolchicyna może upośledzać czynność komórek wątroby lub powodować uszkodzenie wątroby. Jednak takie przypadki są rzadkie.

Jeśli pacjent cierpi na chorobę wątroby, lekarz może zmniejszyć dawkę lub wybrać alternatywną terapię i będzie monitorował wyniki badań czynnościowych wątroby. W miarę możliwości należy unikać łączenia kolchicyny z innymi lekami hepatotoksycznymi.

5. Działanie na skórę

U niektórych osób występują wysypki, swędzenie lub pokrzywka spowodowane reakcjami alergicznymi. W rzadkich przypadkach długotrwałe stosowanie kolchicyny może przyczyniać się do wypadania włosów lub podrażnienia skóry, zwłaszcza przy wysokich dawkach.

Te reakcje skórne występują rzadko w porównaniu z działaniami niepożądanymi ze strony przewodu pokarmowego i układu nerwowo-mięśniowego. W przypadku wystąpienia ciężkiej reakcji skórnej należy przerwać stosowanie leku i zasięgnąć porady lekarza.

6. Przedawkowanie i zatrucie

Przedawkowanie kolchicyny powoduje ciężkie uszkodzenie przewodu pokarmowego, a następnie wstrząs, supresję szpiku kostnego, osłabienie nerwowo-mięśniowe, niewydolność wątroby, niewydolność nerek, a czasem śmierć. Ostre zatrucie kolchicyną powoduje przewidywalny postęp niewydolności narządów i wymaga pilnej pomocy szpitalnej. Chociaż celowe lub przypadkowe przedawkowanie jest rzadkie, wiąże się z wysokim ryzykiem śmiertelności.

Jeśli podejrzewasz przedawkowanie, natychmiast zgłoś się do pogotowia ratunkowego. Nie próbuj leczyć przedawkowania w domu.

Leki alternatywne dla kolchicyny

Jeśli nie możesz stosować kolchicyny, lekarze wybierają leki alternatywne w zależności od stanu zdrowia pacjenta i chorób współistniejących.

• W przypadku napadów dny moczanowej: skutecznymi alternatywnymi lekami są niesteroidowe leki przeciwzapalne (na przykład naproksen lub ibuprofen) lub ogólnoustrojowe leki kortykosteroidowe. Jeśli nie można przyjmować żadnego z tych leków, w niektórych przypadkach można zastosować leki hamujące interleukinę-1, takie jak anakinra lub rilonacept.
• W przypadku zapalenia osierdzia: podstawową terapią pozostaje aspiryna lub niesteroidowe leki przeciwzapalne. U wielu pacjentów kolchicyna działa jako lek wspomagający; jeśli kolchicyna jest przeciwwskazana, lekarz może zastosować kortykosteroidy lub przejść do innych terapii immunologicznych w przypadku nawracającej choroby.
• W przypadku rodzinnej gorączki śródziemnomorskiej: długotrwałe stosowanie kolchicyny często pozostaje lekiem pierwszego wyboru, ponieważ zapobiega atakom i zmniejsza ryzyko amyloidozy. Jeśli pacjent nie toleruje kolchicyny lub ma prawdziwą oporność na kolchicynę lub ciężką toksyczność kolchicyny, skutecznym lekiem alternatywnym są leki blokujące interleukinę-1. Specjalista pomoże w wyborze odpowiedniego leku.