Czy niedokrwistość jest objawem raka u osób starszych?

Niedokrwistość jest częstym problemem zdrowotnym u osób starszych. Niektórzy zastanawiają się, czy niedokrwistość może być objawem raka. Chociaż niedokrwistość może czasami wiązać się z rakiem, należy pamiętać, że większość przypadków niedokrwistości u osób starszych nie jest spowodowana rakiem. Znacznie częstszymi przyczynami są inne schorzenia, takie jak niedobór żelaza, przewlekła choroba nerek, stany zapalne, niedobory żywieniowe oraz niektóre leki.

Kluczowe pytanie nie dotyczy jedynie tego, czy występuje niedokrwistość, ale dlaczego się rozwinęła. Lekarze zazwyczaj badają przyczynę leżącą u jej podstaw, zwłaszcza jeśli niedokrwistość pojawiła się niedawno, ma niewyjaśnione podłoże lub nasila się.

W niniejszym artykule wyjaśniono, jaki jest związek między niedokrwistością a rakiem, czy rak często powoduje niedokrwistość, jakie objawy ostrzegawcze wymagają konsultacji lekarskiej oraz jakie badania należy wykonać w celu postawienia diagnozy.

Czym jest niedokrwistość?

Niedokrwistość występuje, gdy liczba zdrowych czerwonych krwinek jest niższa od normy lub gdy we krwi znajduje się zbyt mało hemoglobiny – białka odpowiedzialnego za transport tlenu w organizmie. Bez wystarczającej ilości hemoglobiny tkanki organizmu otrzymują mniej tlenu, co może prowadzić do takich objawów, jak:

• Zmęczenie
• Uczucie osłabienia
• Duszności
• Zawroty głowy
• Blada skóra
• Zmniejszona tolerancja wysiłku fizycznego
• Szybkie bicie serca.

Według Światowej Organizacji Zdrowia niedokrwistość definiuje się ogólnie jako poziom hemoglobiny poniżej 13 g/dl u mężczyzn i 12 g/dl u kobiet niebędących w ciąży.

Z wiekiem anemia występuje coraz częściej. Wyniki szeroko zakrojonych badań populacyjnych wskazują, że około 10–20% osób dorosłych w wieku powyżej 65 lat cierpi na anemię, choć częstość występowania tej choroby znacznie wzrasta po 80. roku życia oraz wśród osób mieszkających w domach opieki.

Czy niedokrwistość jest objawem nowotworu?

Krótka odpowiedź brzmi: czasami – ale zazwyczaj nie.

Niedokrwistość może być wczesną wskazówką na obecność nowotworu, ale nie jest typowym objawem raka. U osób starszych niedokrwistość znacznie częściej wynika ze schorzeń niezwiązanych z nowotworami.

Kilka szeroko zakrojonych badań wykazało, że wśród osób starszych z nowo zdiagnozowaną anemią tylko u niewielkiej mniejszości ostatecznie stwierdza się nowotwór. Prawdopodobieństwo to wzrasta jednak, gdy anemia ma niewyjaśnione przyczyny, występuje niedobór żelaza bez oczywistej przyczyny lub anemii towarzyszą inne niepokojące objawy.

Z tego powodu lekarze nie zakładają, że anemia oznacza nowotwór. Zamiast tego systematycznie oceniają możliwe przyczyny.

W jaki sposób nowotwór może powodować anemię?

Rak może prowadzić do niedokrwistości poprzez kilka różnych mechanizmów.

Przewlekła utrata krwi

Niektóre nowotwory powodują powolne krwawienie trwające tygodnie lub miesiące. Krwawienie może być tak niewielkie, że pacjent nigdy go nie zauważy.

Przykłady obejmują nowotwory występujące w okrężnicy, odbytnicy, żołądku lub przełyku.

Z biegiem czasu przewlekła utrata krwi wyczerpuje zapasy żelaza w organizmie, co ostatecznie prowadzi do niedokrwistości z niedoboru żelaza.

Jest to jeden z powodów, dla których niedokrwistość z niedoboru żelaza u osób starszych — zwłaszcza u mężczyzn i kobiet po menopauzie — zazwyczaj wymaga zbadania przewodu pokarmowego.

Zajęcie szpiku kostnego

Szpik kostny wytwarza czerwone krwinki. Niektóre nowotwory, w tym białaczka, chłoniak, szpiczak mnogi oraz nowotwory rozprzestrzeniające się do szpiku kostnego, zakłócają prawidłową produkcję komórek krwi.

W takich sytuacjach może rozwinąć się niedokrwistość wraz z niską liczbą białych krwinek lub płytek krwi.

Przewlekłe zapalenie

Wiele nowotworów wywołuje uporczywe zapalenie w całym organizmie.

Stan zapalny zwiększa produkcję hormonu hepcydyny, który ogranicza wchłanianie żelaza z jelita i zatrzymuje je w komórkach magazynujących. Nawet gdy całkowita ilość żelaza w organizmie jest wystarczająca, do produkcji nowych czerwonych krwinek dostępna jest mniejsza jego ilość.

Stan ten nazywany jest niedokrwistością związaną z chorobą przewlekłą lub niedokrwistością zapalną.

Problemy żywieniowe

Niektóre nowotwory powodują zmniejszenie apetytu lub zakłócają wchłanianie składników odżywczych, co prowadzi do niedoborów żelaza, witaminy B12 lub kwasu foliowego.

Leczenie nowotworów może również przyczyniać się do powstawania problemów żywieniowych, ponieważ powoduje nudności, wymioty lub niedostateczne spożycie pokarmów.

Leczenie nowotworów

Chemioterapia jest dobrze znaną przyczyną niedokrwistości, ponieważ tymczasowo hamuje czynność szpiku kostnego.

Radioterapia obejmująca rozległe obszary szpiku kostnego może wywoływać podobne skutki.

Niektóre terapie celowane i immunoterapie również mogą przyczyniać się do powstawania niedokrwistości.

Jakie nowotwory najczęściej powodują niedokrwistość?

Chociaż wiele nowotworów może powodować niedokrwistość, niektóre z nich powodują ją częściej niż inne.

Nowotwory przewodu pokarmowego często powodują niedokrwistość, ponieważ często wywołują przewlekłe krwawienie, zanim inne objawy staną się widoczne. Należą do nich rak jelita grubego, rak żołądka i rak przełyku.

Nowotwory krwi — w tym białaczka, chłoniak i szpiczak mnogi — często bezpośrednio wpływają na produkcję komórek krwi.

Rak nerki może powodować niedokrwistość poprzez przewlekłą utratę krwi lub zmniejszoną produkcję erytropoetyny – hormonu stymulującego produkcję czerwonych krwinek.

Zaawansowane nowotwory, które rozprzestrzeniły się w całym organizmie, mogą również powodować niedokrwistość poprzez stan zapalny, niedobory żywieniowe, krwawienia lub zajęcie szpiku kostnego.

Jak często nowotwory występują u osób starszych z niedokrwistością?

Naukowcy podjęli próbę oszacowania, jak często niewyjaśniona niedokrwistość jest ostatecznie powiązana z nowotworem.

Badania przeprowadzone w ramach podstawowej opieki zdrowotnej wykazały, że ogólne prawdopodobieństwo wystąpienia niezdiagnozowanego nowotworu po nowym rozpoznaniu niedokrwistości jest na ogół niskie, ale klinicznie istotne, szczególnie u osób starszych.

Na szczególną uwagę zasługuje niedokrwistość z niedoboru żelaza.

Badania wykazały, że wśród starszych mężczyzn i kobiet po menopauzie cierpiących na niedokrwistość z niedoboru żelaza u około 8% do 15% pacjentów podczas badań diagnostycznych rozpoznaje się nowotwór przewodu pokarmowego. Wiele z tych przypadków stanowi rak jelita grubego, co sprawia, że badanie endoskopowe jest szczególnie ważne, gdy nie stwierdza się żadnej oczywistej przyczyny niedoboru żelaza.

Z drugiej strony większość osób z niedokrwistością – nawet niedokrwistością z niedoboru żelaza – nie cierpi na nowotwór. U wielu osób ostatecznie rozpoznaje się krwawienie spowodowane nienowotworowymi wrzodami żołądka, polipami jelita grubego, hemoroidami, chorobą zapalną jelit, niedostatecznym spożyciem żelaza w diecie, przewlekłą chorobą nerek lub innymi schorzeniami.

Kiedy niedokrwistość należy uznać za objaw nowotworu?

Lekarze stają się bardziej podejrzliwi, gdy niedokrwistość występuje wraz z innymi objawami ostrzegawczymi.

Przykłady obejmują uporczywą, niewyjaśnioną utratę masy ciała, utratę apetytu, krew w stolcu, czarne, smoliste stolce, wymioty z krwią, uporczywy ból brzucha, trudności w połykaniu, zmianę rytmu wypróżnień trwającą kilka tygodni, nocne poty, powiększone węzły chłonne, nawracającą gorączkę lub postępujące zmęczenie.

Wyniki badań laboratoryjnych również budzą niepokój. Niedobór żelaza bez oczywistego wyjaśnienia, pogłębiająca się z czasem niedokrwistość, bardzo niskie stężenie hemoglobiny, nieprawidłowa liczba białych krwinek, nieprawidłowa liczba płytek krwi lub oznaki utraty krwi – wszystko to wymaga dalszej diagnostyki.

Wiek również ma znaczenie. Nowo rozpoznana niedokrwistość z niedoboru żelaza u mężczyzny powyżej 50. roku życia lub u kobiety po menopauzie zazwyczaj wymaga oceny, czy występuje krwawienie w przewodzie pokarmowym, nawet jeśli nie występują objawy ze strony układu pokarmowego.

W jaki sposób lekarze badają niedokrwistość u osób starszych?

Ocena rozpoczyna się od szczegółowego wywiadu medycznego, przeglądu aktualnie przyjmowanych leków oraz badania fizykalnego. Badania krwi zazwyczaj obejmują morfologię krwi (CBC), oznaczenia stężenia żelaza, ferrytyny, witaminy B12 i kwasu foliowego, badania czynności nerek, liczbę retikulocytów oraz rozmaz krwi obwodowej. W zależności od wyników wstępnej oceny i badań laboratoryjnych mogą zostać zalecone dodatkowe badania.

W przypadku stwierdzenia niedokrwistości z niedoboru żelaza lekarz może zalecić kolonoskopię oraz endoskopię górnego odcinka przewodu pokarmowego w celu wykrycia krwawienia lub nowotworu, szczególnie jeśli pacjent jest osobą starszą i nie ma oczywistej przyczyny niedokrwistości.

W przypadku podejrzenia nowotworów krwi konieczne mogą być dalsze badania laboratoryjne, a czasami także biopsja szpiku kostnego.

Badania obrazowe, takie jak tomografia komputerowa (TK), są zazwyczaj zarezerwowane dla sytuacji, w których objawy lub wyniki badań laboratoryjnych sugerują konkretną chorobę podstawową.

Czy niedokrwistość może być pierwszym objawem nowotworu?

Tak, w przypadku niektórych nowotworów, zwłaszcza raka jelita grubego, niedokrwistość może rozwinąć się na kilka miesięcy przed pojawieniem się innych zauważalnych objawów.

W rzeczywistości u niektórych osób nowotwór rozpoznaje się po tym, jak rutynowe badania krwi wykazują niewyjaśnioną niedokrwistość z niedoboru żelaza podczas corocznych badań profilaktycznych.

Jednak wiele nowotworów wywołuje inne objawy, zanim rozwinie się niedokrwistość, a u wielu osób z niedokrwistością nigdy nie stwierdza się nowotworu.

Dlatego anemię należy traktować jako sygnał wymagający zbadania – a nie jako dowód na obecność nowotworu.

Często zadawane pytania

– Czy łagodna anemia zawsze oznacza nowotwór?

Nie, łagodna niedokrwistość jest często spowodowana niedoborami żywieniowymi, przewlekłą chorobą nerek, przewlekłym stanem zapalnym, lekami lub innymi schorzeniami niezwiązanymi z rakiem.

– Czy rak jelita grubego może powodować niedokrwistość bez widocznego krwawienia?

Tak, rak jelita grubego często powoduje powolne, mikroskopijne krwawienie, którego nie widać gołym okiem. Ta stopniowa utrata krwi może ostatecznie doprowadzić do niedokrwistości z niedoboru żelaza.

– Czy każda osoba starsza z niedokrwistością powinna poddać się kolonoskopii?

Niekoniecznie. To, czy zaleca się wykonanie kolonoskopii, zależy od rodzaju niedokrwistości, wyników badań stężenia żelaza, wieku pacjenta, objawów, historii medycznej oraz innych czynników ryzyka. Jednak niewyjaśniona niedokrwistość z niedoboru żelaza u starszych mężczyzn i kobiet po menopauzie zazwyczaj wymaga przeprowadzenia badań układu pokarmowego.

– Czy niedokrwistość często występuje podczas leczenia nowotworów?

Tak, niedokrwistość jest częstym skutkiem ubocznym chemioterapii i może również wystąpić w wyniku radioterapii, terapii celowanej lub samego nowotworu. W zależności od schematu leczenia i rodzaju nowotworu badania wskazują na występowanie niedokrwistości u 30% do ponad 90% pacjentów poddanych chemioterapii.