Silne skurcze żołądka w górnej części brzucha: przyczyny i leczenie

Silne skurcze żołądka w górnej części brzucha (okolicy nadbrzusza) są najczęściej spowodowane niestrawnością, refluksem żołądkowym, zapaleniem błony śluzowej żołądka, wrzodami trawiennymi, kamicą żółciową lub zapaleniem trzustki. Inne przyczyny to nadwyrężenie mięśni lub poważniejsze schorzenia, takie jak problemy z sercem, dlatego uporczywy lub silny ból wymaga natychmiastowej konsultacji lekarskiej w celu ustalenia dokładnej przyczyny i wyboru odpowiedniego leczenia.

Choroby i schorzenia powodujące silne skurcze żołądka w górnej części brzucha

1. Zapalenie błony śluzowej żołądka

Zapalenie błony śluzowej żołądka to stan zapalny wyściółki żołądka. Zapalenie błony śluzowej żołądka jest częstą przyczyną bólu w górnej części brzucha. Zapalenie błony śluzowej żołądka jest zwykle spowodowane zakażeniem bakterią Helicobacter pylori. Inne przyczyny to regularne stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych, takich jak aspiryna lub ibuprofen, nadmierne spożywanie alkoholu, choroby autoimmunologiczne oraz refluks żółciowy. Stres, palenie tytoniu oraz spożywanie bardzo pikantnych lub kwaśnych potraw mogą pogorszyć istniejące zapalenie błony śluzowej żołądka.

Ból w górnej środkowej części brzucha — często opisywany jako gryzący, palący lub skurczowy — jest najczęstszym objawem zapalenia błony śluzowej żołądka.

Lekarze diagnozują zapalenie błony śluzowej żołądka za pomocą endoskopii górnego odcinka przewodu pokarmowego, która pozwala na bezpośrednie zbadanie błony śluzowej żołądka i pobranie próbek tkanki. Badania w kierunku zakażenia bakterią Helicobacter pylori za pomocą testu oddechowego z mocznikiem, testu antygenowego kału lub biopsji endoskopowej pomagają zidentyfikować przyczynę choroby.

Leczenie zależy od przyczyny. W przypadku obecności bakterii Helicobacter pylori lekarze przepisują kombinację dwóch antybiotyków i leku z grupy inhibitorów pompy protonowej na okres od 10 do 14 dni. Gdy przyczyną zapalenia jest stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych, zaprzestanie lub ograniczenie ich przyjmowania oraz stosowanie leków zmniejszających wydzielanie kwasu żołądkowego zazwyczaj pozwala wyleczyć tę dolegliwość. W łagodnych przypadkach ulgę przynoszą leki zobojętniające kwas. Unikanie alkoholu, pikantnych potraw i palenia tytoniu również wspomaga powrót do zdrowia.

2. Choroba wrzodowa

Choroba wrzodowa występuje, gdy ochronna warstwa śluzu wyściełająca żołądek lub dwunastnicę (pierwszą część jelita cienkiego) ulega zniszczeniu, co pozwala kwasom trawiennym na erozję tkanki leżącej pod spodem. Dwie najczęstsze przyczyny tej choroby to zakażenie bakterią Helicobacter pylori oraz regularne stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych. Palenie tytoniu i nadmierne spożywanie alkoholu zwiększają ryzyko zachorowania.

Skurcze w górnej części brzucha lub gryzący ból to charakterystyczne objawy choroby wrzodowej. Badania szacują, że około 10% populacji naszego kraju zachoruje na wrzody trawienne w pewnym momencie swojego życia, a ból w górnej części brzucha występuje u około 70% osób z tą chorobą. Ból zazwyczaj skupia się w obszarze między pępkiem a mostkiem i często nasila się na czczo lub w nocy.

Lekarze diagnozują chorobę wrzodową głównie za pomocą endoskopii górnego odcinka przewodu pokarmowego, która pozwala na bezpośrednią wizualizację wszelkich wrzodów oraz pobranie próbek tkanki w celu zbadania obecności bakterii Helicobacter pylori. Bakterię Helicobacter pylori można również wykryć bez endoskopii za pomocą testu oddechowego lub testu na obecność antygenu w kale.

Leczenie zależy od przyczyny.

3. Ostre zapalenie trzustki

Trzustka znajduje się za żołądkiem i wytwarza enzymy trawiące pokarm. W ostrym zapaleniu trzustki enzymy te ulegają przedwczesnej aktywacji wewnątrz samego narządu, powodując stan zapalny i samotrawienie trzustki. Kamienie żółciowe i nadmierne spożywanie alkoholu stanowią łącznie około 80% wszystkich przypadków. Rzadziej występującymi czynnikami wywołującymi są niektóre leki, wysoki poziom trójglicerydów we krwi oraz infekcje wirusowe.

Silny ból w górnej części brzucha jest charakterystycznym objawem ostrego zapalenia trzustki i występuje praktycznie we wszystkich przypadkach — zgłasza go około 95% pacjentów. Ból zazwyczaj pojawia się nagle w środkowej lub lewej górnej części brzucha, często promieniuje do pleców i może utrzymywać się przez 2–3 dni. Skurczom brzucha często towarzyszą nudności i wymioty.

Diagnoza opiera się na połączeniu wyników badań krwi wykazujących podwyższony poziom enzymów amylazy i lipazy (zwykle trzykrotnie lub więcej razy powyżej górnej granicy normy), objawów klinicznych oraz badań obrazowych. Tomografia komputerowa jamy brzusznej zapewnia najdokładniejszy obraz zapalenia trzustki i wszelkich powikłań, takich jak nagromadzenie płynów.

Większość łagodnych przypadków ostrego zapalenia trzustki ustępuje po zastosowaniu leczenia podtrzymującego w warunkach szpitalnych: podawaniu płynów dożylnych w celu zapobiegania odwodnieniu, leków przeciwbólowych oraz tymczasowego postu w celu odpoczynku trzustki. Pacjenci zazwyczaj wracają do spożywania miękkich, niskotłuszczowych posiłków w ciągu 2–3 dni, gdy objawy ulegną poprawie. Gdy przyczyną problemu są kamienie żółciowe, chirurdzy zazwyczaj usuwają woreczek żółciowy po ustąpieniu stanu zapalnego. Ciężkie przypadki mogą wymagać intensywnej terapii, a u niewielkiej liczby pacjentów rozwijają się zagrażające życiu powikłania wymagające interwencji chirurgicznej.

4. Ostre zapalenie pęcherzyka żółciowego

Ostre zapalenie pęcherzyka żółciowego to stan zapalny pęcherzyka żółciowego, najczęściej wywołany przez zablokowanie przewodu pęcherzykowego przez kamień żółciowy. Przewód pęcherzykowy to kanał, przez który żółć wypływa z pęcherzyka żółciowego. Żółć zostaje uwięziona, wzrasta ciśnienie, a ścianka pęcherzyka żółciowego ulega zapaleniu. Czynniki ryzyka obejmują otyłość, dietę bogatą w tłuszcze i rafinowane węglowodany, gwałtowną utratę wagi, cukrzycę oraz płeć żeńską (kobiety są dwukrotnie bardziej narażone na powstawanie kamieni żółciowych niż mężczyźni).

Ból w górnej części brzucha — szczególnie w prawym górnym kwadrancie — występuje u prawie wszystkich osób z ostrym zapaleniem pęcherzyka żółciowego. Ból żółciowy (ból pochodzący z pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych) stanowi około 6% wszystkich wizyt na oddziałach ratunkowych z powodu ostrego bólu brzucha. Ból często pojawia się po tłustym posiłku, trwa ponad sześć godzin i może promieniować do prawego ramienia lub łopatki.

Lekarze diagnozują ostre zapalenie pęcherzyka żółciowego na podstawie badania ultrasonograficznego jamy brzusznej, które pozwala wykryć kamienie żółciowe, pogrubienie ścianek pęcherzyka żółciowego oraz płyn wokół narządu. Badania krwi wykazujące podwyższoną liczbę białych krwinek i markerów stanu zapalnego potwierdzają diagnozę.

Leczenie polega zazwyczaj na chirurgicznym usunięciu pęcherzyka żółciowego — zabiegu zwanym laparoskopową cholecystektomią. Chirurdzy zazwyczaj operują w ciągu pierwszych 24 do 72 godzin od wystąpienia objawów. Przed i podczas hospitalizacji lekarze łagodzą ból za pomocą leków przeciwbólowych, a w przypadku infekcji podają dożylnie antybiotyki. Pacjenci, których stan jest zbyt poważny, by poddać ich natychmiastowej operacji, otrzymują antybiotyki i opiekę wspomagającą do czasu ustabilizowania się ich stanu.

5. Zapalenie żołądka i jelit

Zapalenie żołądka i jelit to stan zapalny żołądka i jelit wywołany przez czynnik zakaźny — najczęściej wirusa, ale także bakterie lub pasożyty. Wirusy, takie jak norowirus i rotawirus, rozprzestrzeniają się szybko poprzez skażoną żywność, wodę lub bezpośredni kontakt z osobą zakażoną. Przyczyny bakteryjne obejmują Salmonellę, Campylobacter i E. coli, które zazwyczaj przenoszone są poprzez niedogotowaną żywność lub skażoną wodę.

Zapalenie żołądka i jelit jest jedną z najczęstszych przyczyn ostrych skurczów w górnej części brzucha. Skurczom brzucha, często skupionym w górnej części brzucha, towarzyszą nudności, wymioty, biegunka, a czasami gorączka.

6. Ostre zapalenie wątroby

Wątroba znajduje się w prawej górnej części brzucha, tuż pod klatką piersiową. Ostre zapalenie wątroby to nagłe zapalenie tego narządu. Najczęstszymi przyczynami ostrego zapalenia wątroby są infekcje wirusowe — zwłaszcza wirusowe zapalenie wątroby typu A, B i C — a także nadmierne spożycie alkoholu oraz narażenie na działanie niektórych leków lub toksyn. Wirusowe zapalenie wątroby typu A rozprzestrzenia się poprzez skażoną żywność i wodę. Wirusowe zapalenie wątroby typu B i C rozprzestrzenia się poprzez kontakt z zakażoną krwią lub płynami ustrojowymi.

Odczuwasz ból lub dyskomfort w prawej górnej części brzucha, ponieważ wątroba ulega zapaleniu i powiększeniu. Ból brzucha występuje jako objaw w około 36% przypadków ostrego zapalenia wątroby. Inne towarzyszące objawy to żółtaczka (zażółcenie skóry i oczu), ciemny mocz, zmęczenie, nudności, wymioty i utrata apetytu.

Lekarze diagnozują ostre zapalenie wątroby na podstawie badań krwi mierzących poziom enzymów wątrobowych (szczególnie aminotransferazy alaninowej i aminotransferazy asparaginianowej, których poziom gwałtownie wzrasta w przypadku uszkodzenia komórek wątroby) oraz na podstawie specyficznych testów na obecność przeciwciał lub antygenów, które identyfikują wirusa wywołującego chorobę. Badanie ultrasonograficzne pomaga ocenić wielkość i strukturę wątroby.

Większość przypadków ostrego wirusowego zapalenia wątroby — zwłaszcza zapalenia wątroby typu A — ustępuje samoistnie przy zastosowaniu leczenia wspomagającego: odpoczynku, odpowiedniego nawodnienia oraz unikania alkoholu i leków obciążających wątrobę. Zapalenie wątroby typu B i C może wymagać stosowania określonych leków przeciwwirusowych. Zapalenie wątroby wywołane alkoholem wymaga całkowitej abstynencji od alkoholu, a w ciężkich przypadkach leczenia kortykosteroidami lub przeszczepu wątroby. Wczesna diagnoza i leczenie mają kluczowe znaczenie dla zapobiegania postępowi choroby prowadzącej do niewydolności wątroby.

7. Refluks żołądkowo-przełykowy i skurcz przełyku

Choroba refluksowa przełyku rozwija się, gdy kwas żołądkowy wielokrotnie cofa się do przełyku, podrażniając jego błonę śluzową. Powodem tego jest osłabienie lub nieprawidłowe rozluźnienie dolnego zwieracza przełyku — mięśniowej zastawki oddzielającej przełyk od żołądka. Otyłość, ciąża, przepuklina rozworu przełykowego, palenie tytoniu oraz niektóre pokarmy i leki osłabiają ten zwieracz.

Skurcze w górnej części brzucha i dyskomfort w klatce piersiowej występują u około 40% osób z chorobą refluksową przełyku. Powiązane, ale odrębne schorzenie zwane skurczem przełyku — w którym mięśnie przełyku kurczą się nienormalnie i intensywnie — może powodować silny, skurczowy ból w górnej części brzucha i klatce piersiowej, który przypomina chorobę serca.

8. Zawał serca (zawał mięśnia sercowego)

Zawał serca występuje, gdy zablokowanie jednej lub więcej tętnic wieńcowych odcina dopływ krwi do części mięśnia sercowego. Zablokowanie wynika zazwyczaj z pęknięcia złogów tłuszczowych nagromadzonych w ścianie tętnicy, co powoduje powstanie skrzepu krwi. Czynniki ryzyka obejmują palenie tytoniu, wysokie ciśnienie krwi, wysoki poziom cholesterolu, cukrzycę, otyłość, brak aktywności fizycznej oraz występowanie chorób serca w rodzinie.

Chociaż większość ludzi kojarzy zawał serca z bólem w klatce piersiowej, u około 7% osób doświadczających zawału serca głównym objawem jest ból w nadbrzuszu (górnej części brzucha), bez żadnego bólu w klatce piersiowej. Ten schemat występuje szczególnie często u osób starszych, kobiet i osób z cukrzycą. Powodem, dla którego serce wywołuje ból w górnej części brzucha, jest to, że serce i narządy górnej części brzucha mają wspólne ścieżki nerwowe, a mózg czasami błędnie interpretuje źródło sygnału bólowego. Inne objawy, które mogą towarzyszyć skurczom brzucha, to pocenie się, nudności, duszności, zawroty głowy oraz niezwykłe uczucie niepokoju lub strachu.

9. Rzadkie, ale poważne: niedokrwienie krezki

Niedokrwienie krezki zasługuje na wzmiankę, mimo że występuje rzadko, stanowiąc około 1 na 1000 przypadków ostrych hospitalizacji. Stan ten występuje, gdy przepływ krwi do jelit gwałtownie spada, powodując niedotlenienie tkanki jelitowej. Niedokrwienie krezki wynika zazwyczaj z zakrzepu w tętnicy krezkowej i częściej występuje u osób z migotaniem przedsionków, miażdżycą lub po niedawnym zawale serca. Cechą charakterystyczną jest silny skurcz w środkowej lub górnej części brzucha. Ponieważ śmiertelność jest wysoka bez szybkiego leczenia, każdy niewyjaśniony silny ból brzucha, który nie pasuje do innych diagnoz, wymaga pilnej oceny pod kątem tego schorzenia.

Co należy zrobić

Silne skurcze w górnej części brzucha wymagają uwagi. Należy natychmiast zgłosić się po pomoc medyczną, jeśli ból jest nagły i intensywny, jeśli promieniuje do pleców, prawego ramienia, lewego ramienia lub szczęki, jeśli występuje również gorączka, żółtaczka (zażółcenie skóry lub oczu), pocenie się, duszności, wymioty z krwią lub czarne, smoliste stolce, lub jeśli ból nie ustępuje po 30 minutach. Objawy te mogą wskazywać na stan zagrażający życiu, taki jak zawał serca, perforacja wrzodu, ostre zapalenie trzustki lub ostre zapalenie pęcherzyka żółciowego.

Jeśli to możliwe, nie należy przyjmować leków przeciwbólowych przed zbadaniem przez lekarza, ponieważ leki te mogą maskować ważne objawy diagnostyczne. Nie należy stosować okładów rozgrzewających na brzuch bez konsultacji z lekarzem oraz nie należy jeść ani pić do czasu zbadania przez lekarza, ponieważ niektóre schorzenia wymagają pilnej operacji.