10 skutków ubocznych stosowania deksametazonu i sposoby ich łagodzenia

Deksametazon jest silnym syntetycznym kortykosteroidem. Lekarze przepisują deksametazon w celu zmniejszenia stanu zapalnego i osłabienia układu odpornościowego w leczeniu wielu schorzeń, od ciężkich reakcji alergicznych i astmy po niektóre nowotwory i obrzęk mózgu.

Lek deksametazon jest zazwyczaj sprzedawany pod nazwami handlowymi Neofordex, Glensoludex, Martapan, Decadron lub DexPak.

Jak działa lek deksametazon?

Deksametazon wiąże się z receptorami glikokortykoidowymi wewnątrz komórek. Po związaniu kompleks receptora i leku przemieszcza się do jądra komórkowego i zmienia geny odczytywane przez komórkę. Te zmiany genetyczne obniżają produkcję wielu cząsteczek zapalnych i zmniejszają aktywność komórek odpornościowych. Te same efekty genetyczne, które zmniejszają stan zapalny, zmieniają również metabolizm, obrót kostny, regulację nastroju i obronę przed infekcjami, a zmiany te są przyczyną większości skutków ubocznych.

Główne skutki uboczne stosowania leku deksametazon

1. Podwyższony poziom cukru we krwi i nowa cukrzyca (hiperglikemia)

Deksametazon zwiększa produkcję glukozy przez wątrobę i sprawia, że tkanki mięśniowe i tłuszczowe wchłaniają mniej glukozy. Skutkiem tego jest wyższy poziom cukru we krwi, a u niektórych osób nowa cukrzyca.

Krótkie okresy leczenia i wysokie dawki zazwyczaj powodują nagły wzrost poziomu cukru we krwi. Badania pokazują, że wysoki poziom cukru we krwi wywołany sterydami występuje u około 35% osób stosujących leki kortykosteroidowe. Niektóre badania dotyczące deksametazonu wykazały wysoki poziom cukru we krwi u około połowy pacjentów, którzy wcześniej nie mieli cukrzycy, ale byli leczeni z powodu ciężkiej choroby. Dokładne ryzyko zależy od dawki, czasu trwania leczenia, wieku i wcześniejszego poziomu glukozy.

Jak uniknąć lub zmniejszyć to działanie niepożądane:

• Jeśli masz cukrzycę lub stan przedcukrzycowy, poinformuj o tym lekarza przed rozpoczęciem przyjmowania leku deksametazon, aby można było dostosować plan kontroli glikemii.
• Podczas przyjmowania leku deksametazon należy często sprawdzać poziom glukozy we krwi za pomocą testów z nakłuciem palca lub urządzenia do ciągłego monitorowania glukozy.
• Podczas przyjmowania kortykosteroidów podwyższających poziom glukozy lekarz może być zmuszony do zwiększenia dawki leków przeciwcukrzycowych lub zastosowania insuliny krótko działającej.
• Należy stosować najniższą skuteczną dawkę steroidów przez najkrótszy niezbędny okres.

2. Więcej infekcji i cięższe infekcje

Deksametazon hamuje kilka reakcji immunologicznych, więc organizm nie zwalcza bakterii, grzybów, pasożytów i wirusów tak skutecznie jak wcześniej. Lek może również maskować typowe objawy infekcji, opóźniając ich rozpoznanie. Podczas terapii steroidowej mogą wystąpić rzadkie, ale poważne reaktywacje (na przykład gruźlica lub glistnica Strongyloides).

Często występują infekcje dróg oddechowych, infekcje grzybicze jamy ustnej i infekcje dróg moczowych. Rzadko zgłaszane są poważniejsze infekcje i posocznica. Wysokie dawki i długotrwałe leczenie wyraźnie zwiększają ryzyko infekcji.

Jak uniknąć lub zmniejszyć to działanie niepożądane:

• Należy unikać niepotrzebnych długich kuracji i stosować najmniejszą skuteczną dawkę.
• Jeśli pacjent ma utajone ryzyko gruźlicy lub niedawno podróżował do obszarów, w których występują infekcje pasożytnicze, powinien poinformować o tym lekarza, aby mógł on przeprowadzić badania lub zastosować profilaktykę.
• Należy unikać szczepionek zawierających żywe wirusy podczas przyjmowania immunosupresyjnych dawek steroidów. Jeśli planowane są szczepienia, należy omówić termin ich wykonania z lekarzem.
• Należy natychmiast zgłaszać gorączkę, nasilenie kaszlu, nowy ból lub inne objawy infekcji.

3. Zahamowanie czynności nadnerczy (niewydolność nadnerczy) i problemy spowodowane odstawieniem leku

Deksametazon zastępuje sygnał kortyzolu wytwarzanego przez organizm. Przy długotrwałym stosowaniu deksametazonu podwzgórze i przysadka mózgowa zmniejszają sygnały wysyłane do nadnerczy. Jeśli nagle przestaniesz przyjmować deksametazon po długim okresie stosowania, organizm może nie wytwarzać wystarczającej ilości naturalnych kortykosteroidów, co może powodować nudności, silne zmęczenie, niskie ciśnienie krwi i zawroty głowy.

Ryzyko zahamowania czynności nadnerczy wzrasta wraz z dłuższym czasem stosowania i wyższymi dawkami.

Jak uniknąć lub zmniejszyć to działanie niepożądane:

• Nigdy nie należy nagle przerywać przyjmowania leku deksametazon. Lekarz przepisujący lek zaleci stopniowe zmniejszanie dawki.
• Należy mieć przy sobie informacje dla innych lekarzy (na przykład kartę steroidową) o tym, że ostatnio przyjmowano kortykosteroidy, na wypadek wystąpienia ostrej choroby.
• Jeśli wkrótce po leczeniu steroidami planowana jest operacja, ciężka infekcja lub uraz, lekarz może przepisać dodatkowe leki steroidowe na okres stresu.

4. Zmiany psychiczne i nastroju (bezsenność, wahania nastroju, depresja, pobudzenie, psychoza)

Leki glikokortykoidowe oddziałują na programy genetyczne i układy neuroprzekaźników w mózgu. U niektórych osób zmiany te wpływają na sen, nastrój i zachowanie. Wysokie dawki zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia objawów, które mogą pojawić się w ciągu kilku dni lub 2-3 tygodni.

Bezsenność występuje bardzo często. Często występują również inne zmiany nastroju, niepokój i drażliwość. Mogą wystąpić poważne reakcje psychiczne, takie jak mania lub psychoza, ale są one rzadkie.

Jak uniknąć lub zmniejszyć to działanie niepożądane:

• Aby zmniejszyć bezsenność, należy przyjmować najniższą skuteczną dawkę i w miarę możliwości unikać przyjmowania leku późnym wieczorem.
• Należy poinformować lekarza przepisującego lek, jeśli występowały zaburzenia nastroju. Lekarz może zaplanować ściślejsze monitorowanie lub przepisać leczenie wspomagające.
• Jeśli pacjent lub osoby z jego otoczenia zauważą niebezpieczne myśli, silne pobudzenie, splątanie lub halucynacje, należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza.

5. Utrata masy kostnej i złamania (osteoporoza wywołana glikokortykoidami)

Deksametazon zmniejsza tworzenie kości i zwiększa ich rozpad. Lek ten zmniejsza wchłanianie wapnia i wpływa na hormony odpowiedzialne za zdrowie kości. Efektem netto jest szybka utrata masy kostnej na początku leczenia i większe ryzyko złamań kości.

Badania pokazują, że złamania kruchościowe występują u około 40% pacjentów przyjmujących długotrwale leki steroidowe, a złamania kręgów mogą zacząć występować po kilku miesiącach przyjmowania dużych dawek. Ryzyko zależy od dawki.

Jak uniknąć lub zmniejszyć to działanie niepożądane:

• Stosuj najniższą skuteczną dawkę i unikaj długich cykli leczenia, jeśli dostępne są alternatywne leki.
• Jeśli będziesz stosować ogólnoustrojowe leki steroidowe przez ponad 3-4 miesiące, lekarz oceni ryzyko złamań i rozważy wykonanie badania gęstości kości.
• Należy zapewnić odpowiednią podaż wapnia i witaminy D oraz stosować się do zaleceń dotyczących leków chroniących kości (na przykład bisfosfonianów), jeśli ryzyko jest większe.
• Należy pozostać aktywnym fizycznie, wykonując ćwiczenia obciążające, i rzucić palenie.

6. Osłabienie mięśni i miopatia

Leki glikokortykoidowe zwiększają rozpad białek i zmniejszają syntezę białek mięśniowych. Skutkiem tego jest zanik mięśni proksymalnych i osłabienie mięśni, które może być znaczące w przypadku wysokich dawek lub długotrwałego stosowania.

Osłabienie mięśni i skurcze są częste i zależą od dawki. Miopatia spowodowana sterydami czasami występuje po kilku miesiącach terapii wysokimi dawkami.

Jak uniknąć lub zmniejszyć to działanie niepożądane:

• W miarę możliwości medycznych należy pozostać aktywnym fizycznie, wykonując ćwiczenia wzmacniające siłę.
• Należy stosować najniższą skuteczną dawkę i omówić ograniczenia dawkowania w przypadku chorób nerwowo-mięśniowych.
• Należy zgłaszać trudności z wchodzeniem po schodach lub wstawaniem z krzesła.

7. Problemy z oczami (zaćma, podwyższone ciśnienie wewnątrzgałkowe, jaskra)

Leki steroidowe zmieniają sposób przepływu płynów i strukturę tkanek wewnątrz oka i mogą sprzyjać powstawaniu zaćmy podtorebkowej tylnej. U niektórych osób dochodzi do podwyższenia ciśnienia wewnątrzgałkowego, które może uszkodzić nerw wzrokowy.

Zaćma i niewyraźne widzenie są wymienione jako częste działania niepożądane. Ryzyko podwyższenia ciśnienia wewnątrzgałkowego i jaskry wzrasta wraz z przedłużonym stosowaniem steroidów.

Jak uniknąć lub zmniejszyć to działanie niepożądane:

• Jeśli zamierzasz przyjmować leki steroidowe przez ponad 6 tygodni, umów się na badania okulistyczne, które obejmują pomiar ciśnienia i badanie soczewek.
• Jeśli istnieje ryzyko jaskry, omów alternatywne leki lub konieczność ścisłego monitorowania wzroku.

8. Problemy żołądkowe i krwawienie z żołądka

Leki steroidowe osłabiają ochronę błony śluzowej żołądka i mogą zwiększać ryzyko uszkodzenia spowodowanego kwasem. Jednoczesne stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych zwiększa ryzyko wrzodów trawiennych i krwawień.

Poważne powikłania żołądkowo-jelitowe występują rzadziej niż łagodne objawy, takie jak nudności i niestrawność. Jednak mogą wystąpić wrzody trawienne i krwawienie z żołądka — zwłaszcza przy wysokich dawkach, długotrwałym leczeniu lub łącznym stosowaniu niesteroidowych leków przeciwzapalnych.

Jak uniknąć lub zmniejszyć to działanie niepożądane:

• W miarę możliwości należy unikać stosowania niesteroidowych leków przeciwzapalnych wraz z lekami steroidowymi.
• Jeśli pacjent miał wrzody trawienne lub wymaga terapii skojarzonej, lekarz może przepisać lek ochronny, taki jak inhibitor pompy protonowej.
• Należy natychmiast zgłaszać czarne stolce lub silny ból brzucha.

9. Zatrzymanie płynów, przyrost masy ciała i wysokie ciśnienie krwi

Chociaż deksametazon ma stosunkowo niską aktywność mineralokortykoidową, działanie glikokortykoidowe nadal sprzyja zatrzymywaniu sodu, zatrzymywaniu płynów i pobudzaniu apetytu. U niektórych osób zmiany te prowadzą do widocznego przyrostu masy ciała, obrzęku twarzy i podwyższenia ciśnienia krwi.

Przyrost masy ciała, zatrzymanie płynów i obrzęki są wymienione jako częste działania niepożądane, a przy dużych dawkach zgłaszano wzrost ciśnienia krwi.

Jak uniknąć lub zmniejszyć to działanie niepożądane:

• Należy ograniczyć spożycie soli w diecie, jeśli tak zalecono.
• Podczas leczenia należy monitorować ciśnienie krwi. Lekarz może dostosować leczenie przeciwnadciśnieniowe lub w wybranych przypadkach zastosować lek moczopędny.
• Należy stosować najniższą skuteczną dawkę przez najkrótszy możliwy czas.

10. Ryzyko zakrzepów krwi (żylna choroba zakrzepowo-zatorowa)

Leki steroidowe mogą w niektórych sytuacjach zwiększać krzepliwość krwi, a w połączeniu z niektórymi terapiami przeciwnowotworowymi zwiększają ryzyko zakrzepicy żył głębokich i zatorowości płucnej.

Żylne zdarzenia zakrzepowo-zatorowe stanowią poważne zagrożenie, szczególnie gdy deksametazon jest stosowany w połączeniu z innymi lekami zwiększającymi ryzyko powstawania zakrzepów krwi.

Jak uniknąć lub zmniejszyć to działanie niepożądane:

• Jeśli występują czynniki ryzyka zakrzepicy, lekarz rozważy środki zapobiegające zakrzepicy, takie jak ruchliwość, kompresja lub profilaktyka medyczna w okresach wysokiego ryzyka.
• Należy rzucić palenie i kontrolować inne modyfikowalne czynniki ryzyka.

Lista kontrolna, z której można skorzystać, jeśli pacjent przyjmuje lek deksametazon

• Należy zapytać lekarza przepisującego lek, dlaczego pacjent potrzebuje deksametazonu i jak długo powinien go przyjmować.
• Należy stosować najniższą skuteczną dawkę przez jak najkrótszy czas.
• Jeśli cierpisz na cukrzycę lub chorobę sercowo-naczyniową, umów się na wczesne badania poziomu cukru we krwi i ciśnienia krwi.
• Jeśli terapia będzie trwała kilka tygodni lub 3-4 miesiące, porozmawiaj o ochronie kości i badaniach wzroku.
• Unikaj szczepionek żywych podczas przyjmowania dawek steroidów immunosupresyjnych i poinformuj lekarza, że przyjmujesz ogólnoustrojowe leki steroidowe.
• Nie należy nagle przerywać długotrwałego leczenia steroidami; należy postępować zgodnie z planem stopniowego zmniejszania dawki podanym przez lekarza.
• Należy natychmiast zgłaszać objawy infekcji, poważne zmiany nastroju, poważne osłabienie mięśni, nagły ból w klatce piersiowej lub duszności.